INSON TOMONIDAN YARATILGAN OLTIN

MACKGOLD | OBSIDIAN CIRCLE

Strategik geosiyosat va tabiiy resurslar bo‘limi

INSON TOMONIDAN YARATILGAN OLTIN

Alkimyogarlar orzusidan CERNgacha: fizik imkoniyat qachon jahon iqtisodiyotini o‘zgartirishi va noyoblik uchun to‘lanadigan qo‘shimcha qiymatni yo‘qqa chiqarishi mumkin?

Nashr sanasi: 2026-yil 15-noyabr

Maqomi: Ilmiy-tahliliy va strategik tadqiqot

 

Kirish.

Imkonsiz narsa imkoniyatga aylanganda

Ko‘p asrlar davomida insoniyat moddaning eng sirli o‘zgarishlaridan birini amalga oshirishga intildi.

Oddiy metallni oltinga aylantirish.

Alkimyogarlar falsafa toshini izladilar.

Tadqiqotchilar materiyaning noma’lum xususiyatlarini kashf etishga harakat qildilar.

Hukmdorlar konlarni o‘zlashtirmasdan va qimmatbaho metallarni qazib olmasdan boylik yaratish imkoniyatini tasavvur qildilar.

Biroq fan atomning ichki tuzilishini kashf etmaguncha, oltinning tabiati to‘liq tushunilmagan edi.

Bugun vaziyat tubdan o‘zgardi.

Zamonaviy yadro fizikasi oltinni boshqa kimyoviy elementlarni sun’iy transmutatsiya qilish orqali hosil etish mumkinligini isbotladi.

Bu oltinning taqlidi emas.

Qimmatbaho metall bilan qoplangan buyum ham emas.

Tashqi xususiyatlari bilan oltinga o‘xshaydigan modda ham emas.

Gap atom raqami 79 bo‘lgan kimyoviy elementning haqiqiy atom yadrolari haqida bormoqda.

2025-yil may oyida Yevropa yadro tadqiqotlari tashkiloti — CERN Katta adron kollayderida o‘tkazilgan ALICE tajribasi natijalarini e’lon qildi.

Tadqiqotchilar qo‘rg‘oshinning boshqa elementlarga, jumladan oltinga aylanishiga olib keladigan yadro jarayonlarini miqdoriy jihatdan o‘rgandilar.

Ammo bu yutuq fundamental paradoksni ochib beradi.

Insoniyat allaqachon oltin yadrolarini sun’iy ravishda yaratishni o‘rgangan.

Biroq barqaror metall oltinni sanoat miqyosida, iqtisodiy jihatdan raqobatbardosh tannarxda ishlab chiqarish imkonini beradigan texnologiyaga ega emas.

Bu ikki voqelik o‘rtasida yadro fizikasi qonunlari, energetik talablar, muhandislik cheklovlari va iqtisodiyot belgilaydigan ulkan tafovut mavjud.

Shunga qaramay, CERN tajribasi doirasidan ancha tashqariga chiqadigan savol tug‘iladi.

Agar insoniyat bir kun kelib istaganicha oltin yaratishni o‘rgansa, jahon iqtisodiyotida nima sodir bo‘ladi?

Bu metall o‘zining tarixiy qiymatini saqlab qoladimi?

U noyoblik ramzi bo‘lib qoladimi?

Yoki insoniyat oltin fizik ma’noda oltinligicha qoladigan, ammo boylik jamg‘arishning alohida vositasi bo‘lmay qoladigan vaziyatga duch keladimi?

Bu savollarga javob berish uchun, avvalo, zamonaviy fan nimani allaqachon isbotlaganini va nimalar hanuz texnologik taxminlar doirasida qolayotganini aniqlash zarur.

 

1. Oltinni oltin qiladigan narsa nima?

Kimyoviy element uning atom yadrosidagi protonlar soni bilan belgilanadi.

Oltinning atom raqami — 79.

Bu oltinning har qanday izotopi yadrosida aynan 79 ta proton mavjudligini anglatadi.

Simobda 80 ta proton bor.

Qo‘rg‘oshinda 82 ta proton bor.

Platinada 78 ta proton bor.

Bu elementlar o‘rtasidagi farqlar moddaning kelib chiqishi, tashqi ko‘rinishi yoki qanday usulda olingani bilan belgilanmaydi.

Ular atom yadrosining elektr zaryadi bilan belgilanadi.

Agar yadro jarayoni natijasida 82 ta protonli yadro 79 ta protonli yadroga aylansa, kimyoviy element o‘zgaradi.

Qo‘rg‘oshin oltinga aylanadi.

Biroq neytronlar soni ham muhim ahamiyatga ega.

U elementning muayyan izotopini belgilaydi va yadroning barqarorligiga ta’sir ko‘rsatadi.

Tabiiy barqaror oltin oltin-197 izotopidan iborat.

Uning yadrosida 79 ta proton va 118 ta neytron mavjud.

Demak, odatiy barqaror oltinni ishlab chiqarish uchun tarkibida 79 ta proton bo‘lgan istalgan yadroni olishning o‘zi yetarli emas.

Tegishli barqaror izotopning hosil bo‘lishini, saqlanib qolishini va keyinchalik metall shaklida olinishi mumkinligini ta’minlash zarur.

Aynan shu yerda kimyoviy elementni sun’iy yaratish bilan qimmatbaho metallni sanoat usulida ishlab chiqarish o‘rtasidagi fundamental farq namoyon bo‘ladi.

 

2. Nima uchun alkimyo bu muammoni hal qila olmagan?

Alkimyo atom yadrosi kashf etilishidan ancha ilgari shakllangan.

Uning usullari qizdirish, eritish, aralashtirish, suyuqlikda eritish, cho‘ktirish va turli kimyoviy o‘zgarishlarni o‘z ichiga olgan.

Biroq oddiy kimyoviy reaksiyalar, asosan, elektron tuzilmalar va kimyoviy bog‘lanishlarni o‘zgartiradi.

Ular atom yadrosidagi protonlar sonini o‘zgartirmaydi.

Shuning uchun kimyoviy usullar orqali qo‘rg‘oshinni oltinga aylantirish mumkin emas.

Bir kimyoviy elementni boshqasiga aylantirish uchun yadro jarayoni talab etiladi.

Bu tarixiy alkimyo mutlaqo foydasiz bo‘lganini anglatmaydi.

Ayrim alkimyoviy amaliyotlar laboratoriya texnikasi, kimyoviy tahlil va eksperimental usullarning rivojlanishiga hissa qo‘shgan.

Ammo bir kimyoviy elementni boshqasiga aylantirishning fundamental vazifasi oddiy kimyo orqali erishib bo‘lmaydigan fizik jarayonlarning kashf etilishini talab qilgan.

Fan atom yadrosining tuzilishini aniqlaganida, alkimyogarlarning qadimiy orzusi yangicha tushuntirishga ega bo‘ldi.

Muammo endi noma’lum kimyoviy reagentni izlashdan iborat emas edi.

U yadro reaksiyalarini boshqarish vazifasiga aylandi.

 

3. Dastlabki da’volar.

1924-yil

1924-yilda nemis tadqiqotchisi Adolf Miethe elektr razryadi ta’sirida simobdan oltin olganini da’vo qildi.

Bu xabar ilmiy jamoatchilikda katta qiziqish uyg‘otdi.

1924-yil avgust oyida Nature jurnali «The Reported Transmutation of Mercury into Gold» nomli maqolani chop etdi.

Biroq bu da’voga ehtiyotkorlik bilan yondashildi.

Asosiy muammo aniqlangan oltin haqiqatan ham atom yadrolarining o‘zgarishi natijasida paydo bo‘lganini tasdiqlaydigan ishonchli eksperimental dalillarning yo‘qligi edi.

Juda oz miqdordagi moddalar bilan ishlanganda namunalar ifloslanishi ehtimoli ayniqsa muhimdir.

Hatto oltinning juda kichik izlari ham transmutatsiya sodir bo‘lgan degan noto‘g‘ri xulosaga olib kelishi mumkin.

Bundan tashqari, taxmin qilingan fizik mexanizm o‘sha paytda ma’lum bo‘lgan atom fizikasi qonunlari asosida tushuntirilishi kerak edi.

1926-yilda Nature ushbu masala muhokamasini «The Present Position of the Transmutation Controversy» nomli maqola bilan davom ettirdi.

Bu ishlarning tarixiy ahamiyati oltinni sun’iy olishning uzil-kesil tasdiqlanganida emas.

Ular alkimyoviy tasavvurlardan muammoni ilmiy asosda qo‘yishga o‘tishni namoyish etadi.

Fan faqat natija haqida bayonot berish bilan cheklanmaydi.

U takrorlanadigan tajriba, aniqlangan fizik mexanizm va olingan moddaning kelib chiqishini tasdiqlovchi ishonchli dalillarni talab qiladi.

 

4. 1941-yil.

Sun’iy oltin allaqachon mavjud

Eksperimental yadro fizikasining rivojlanishi bilan fundamental burilish yuz berdi.

1941-yil 1-oktabrda Physical Review jurnali R. Sherr, K. T. Bainbridge va H. H. Anderson tomonidan yozilgan «Transmutation of Mercury by Fast Neutrons» nomli tadqiqotni e’lon qildi.

Tadqiqotchilar tez neytronlarning simobga ta’sirini o‘rgandilar.

Yadro reaksiyalari natijasida oltinning radioaktiv izotoplari, jumladan oltin-198 va oltin-199 aniqlandi.

Tadqiqotda yadro o‘zgarishlarining boshqa mahsulotlari ham tasvirlangan.

Bu metallarning kimyoviy o‘zgarishi haqidagi oldingi da’volardan tubdan farq qiladigan natija edi.

Gap eksperimental usullar yordamida aniqlangan yadro reaksiyasi mahsulotlari haqida ketayotgan edi.

Shunday qilib, oltinning radioaktiv izotoplarini sun’iy ravishda olish Katta adron kollayderi qurilishidan ancha oldin ishonchli tarzda namoyish etilgan.

1941-yildagi tadqiqot bu yo‘nalishdagi dastlabki ishonchli hujjatlashtirilgan ishlardan biri hisoblanadi.

Demak, CERN 2025-yilda insoniyat tarixida birinchi marta oltin yaratdi degan da’vo tarixiy jihatdan noto‘g‘ri.

CERN yutug‘i boshqa narsada edi.

Tadqiqotchilar o‘ta yuqori energiyalarda yuz beradigan yadro o‘zgarishlari va og‘ir yadrolarning o‘zaro ta’siriga xos mexanizm haqida yangi miqdoriy ma’lumotlar oldilar.

 

5. CERN 2025.

Qo‘rg‘oshin oltinga aylanganda

2025-yil 7-mayda Physical Review C jurnalida ALICE Collaboration tadqiqoti chop etildi:

«Proton emission in ultraperipheral Pb-Pb collisions at √sNN = 5.02 TeV».

8-may kuni CERN ushbu tadqiqot natijalarini taqdim etdi.

Tajriba Katta adron kollayderida yuqori energiyali qo‘rg‘oshin yadrolari dastalaridan foydalangan holda o‘tkazildi.

Boshlang‘ich material qo‘rg‘oshin-208 edi.

Ushbu izotop yadrosida 82 ta proton va 126 ta neytron bor.

Muayyan yadro o‘zaro ta’sirlari davomida u o‘z protonlari va neytronlarining bir qismini yo‘qotishi mumkin.

Agar protonlar soni 82 tadan 79 taga kamayadigan bo‘lsa, oltin yadrosi hosil bo‘ladi.

Bitta proton yo‘qotilganda talliy paydo bo‘ladi.

Ikkita proton yo‘qotilganda simob paydo bo‘ladi.

Uchta proton yo‘qotilganda oltin paydo bo‘ladi.

Shu bilan birga, yo‘qotilgan neytronlar soni yangi elementning aynan qaysi izotopi hosil bo‘lishini belgilaydi.

Biroq tajribaning eng qiziqarli jihati shundaki, bunday jarayonlar uchun ikki yadroning bevosita to‘qnashuvi shart emas.

Ularning bir-biriga nihoyatda yaqin masofadan o‘tishi kifoya.

 

6. Tegmasdan yuz beradigan to‘qnashuv

Katta adron kollayderidagi qo‘rg‘oshin yadrolari yorug‘lik tezligiga yaqin tezliklarda harakatlanadi.

Ular kuchli elektromagnit maydonlarga ega.

Ikki yadro bir-biriga juda yaqin o‘tib, ularning yadro hajmlari o‘zaro qoplanmaganida ultraperiferik o‘zaro ta’sirlar yuzaga keladi.

Bunday sharoitda odatiy bevosita yadro to‘qnashuvi sodir bo‘lmaydi.

Ammo bir yadroning elektromagnit maydoni ikkinchisiga ta’sir o‘tkazishi mumkin.

Kvant fizikasi nuqtayi nazaridan bu jarayonlar fotonlar almashinuvi orqali tavsiflanadi.

Fotonning yutilishi yadroni qo‘zg‘algan holatga keltirishi mumkin.

Ushbu qo‘zg‘alish natijasida yadro neytronlar va protonlarni chiqarishi mumkin.

Bu jarayon elektromagnit dissotsiatsiya deb ataladi.

ALICE tadqiq qilgan qo‘rg‘oshinning boshqa elementlarga aylanishi aynan shu mexanizmga asoslanadi.

Chiqarilgan zarralarni qayd etish uchun dastalar harakati yo‘nalishida uchib chiqadigan protonlar va neytronlarni o‘lchashga mo‘ljallangan maxsus kalorimetrlar ishlatilgan.

Tadqiqotchilar neytronlar bilan birga nol, bitta, ikkita yoki uchta proton chiqariladigan reaksiya kanallarining effektiv kesimlarini o‘lchadilar.

Natijalarni keyingi talqin qilish RELDIS kabi yadro fizikasi modellari yordamida amalga oshirildi.

Muhim ilmiy jihat shundaki, hosil bo‘lgan ikkilamchi oltin yadrolari ALICE detektorida alohida oltin atomlari sifatida bevosita aniqlanmagan.

Ularning hosil bo‘lishi o‘lchangan reaksiya kanallari va tegishli fizik model asosida miqdoriy baholangan.

Bu farq tadqiqot natijalarini to‘g‘ri tushunish uchun nihoyatda muhimdir.

 

7. Oltin yadrosi qanday hosil bo‘ladi?

Mumkin bo‘lgan o‘zgarish kanallaridan birini ko‘rib chiqamiz.

Boshlang‘ich qo‘rg‘oshin-208 yadrosida 82 ta proton va 126 ta neytron mavjud.

Faraz qilaylik, elektromagnit qo‘zg‘alishdan so‘ng u uchta proton va ikkita neytron yo‘qotadi.

Protonlar soni 79 taga kamayadi.

Neytronlar soni 124 taga kamayadi.

Nuklonlarning umumiy soni 203 taga teng bo‘ladi.

Natijada oltin-203 yadrosi hosil bo‘ladi.

Yadro tarkibidagi o‘zgarishning soddalashtirilgan ifodasi quyidagicha:

²⁰⁸Pb → ²⁰³Au + 3p + 2n

Bu yerda p — protonni, n esa neytronni bildiradi.

Ushbu ifoda nuklonlar soni va elektr zaryadining saqlanishini aks ettiradi. Biroq bu fizik reaksiyaning to‘liq tavsifi emas, chunki haqiqiy jarayon elektromagnit qo‘zg‘alishni hamda energiya va impulsning saqlanish qonunlariga rioya qilinishini talab etadi.

Hosil bo‘lgan yadro haqiqatan ham oltin kimyoviy elementiga tegishli.

Ammo oltin-203 barqaror izotop emas.

Uning yarim yemirilish davri taxminan 60 soniya.

U radioaktiv beta-yemirilishga uchrab, simob-203 ga aylanadi.

Demak, oltin yadrosining mavjudligi uzoq muddat saqlanadigan metall oltinning mavjudligini anglatmaydi.

Aynan shu farq yadro transmutatsiyasining sanoat salohiyatini baholashda hal qiluvchi ahamiyatga ega.

 

8. Haqiqiy oltin va barqaror oltin

Tabiiy barqaror oltin deyarli to‘liq oltin-197 izotopidan iborat.

Ushbu izotopning har bir yadrosida 79 ta proton va 118 ta neytron bor.

79 ta protonli har qanday izotop oltin kimyoviy elementiga tegishli.

Biroq turli izotoplar yadro barqarorligi jihatidan sezilarli farqlanishi mumkin.

Ularning ayrimlari radioaktivdir.

Ma’lum vaqt o‘tishi bilan ular boshqa yadrolarga aylanadi.

Boshqalari nisbatan uzoq yashashi mumkin, ammo ular ham barqaror emas.

Oddiy, uzoq muddat saqlanadigan oltinni olish uchun barqaror oltin-197 izotopini ishlab chiqarishni ta’minlash zarur.

Ammo buning o‘zi ham yetarli emas.

Ko‘p miqdordagi atomlarni olish, ularni saqlash, boshqa reaksiya mahsulotlaridan ajratish, radiatsiya xavfsizligini ta’minlash va amaliy foydalanishga yaroqli metall hosil qilish kerak.

Boshqacha aytganda, oltin yadrosini yaratish, barqaror izotopni olish va oltin quymasini tayyorlash uchta alohida texnologik vazifadir.

Birinchisi eksperimental yadro fizikasi tomonidan allaqachon hal qilingan.

Ikkinchisi fizik jihatdan mumkin va tabiatga noma’lum jarayon emas.

Uchinchisi esa sun’iy transmutatsiya orqali iqtisodiy jihatdan raqobatbardosh sanoat ishlab chiqarishi ko‘rinishida hali hal qilinmagan.

 

9. Soniyasiga 89 000 ta yadro.

Ilmiy yutuqning ko‘lami

CERNning 2025-yil 8-maydagi xabariga ko‘ra, ALICE tajribasi sharoitida oltin yadrolarining hosil bo‘lish tezligi soniyasiga taxminan 89 000 taga yetishi mumkin edi.

Bir qarashda, bu ko‘rsatkich katta tuyuladi.

Ammo atom yadrosining massasi nihoyatda kichik.

Tadqiqotchilarning baholashicha, 2015–2018-yillardagi LHC Run 2 davrida barcha to‘rtta asosiy o‘zaro ta’sir nuqtasida jami taxminan 86 milliardta oltin yadrosi hosil bo‘lgan.

Ularning umumiy massasi taxminan 29 pikogrammni tashkil etgan.

Ya’ni:

0,000000000029 gramm.

Bir grammda bir trillion pikogramm mavjud.

Demak, 29 pikogramm bir grammdan taxminan 34,5 milliard marta kichik.

Qo‘shimcha nazariy hisob-kitobni ko‘rib chiqamiz.

Agar qurilma uzluksiz ravishda soniyasiga 89 000 ta oltin yadrosini hosil qilsa va har bir yadroning o‘rtacha massasi taxminan 197 atom massa birligiga teng bo‘lsa, bir gramm oltin ishlab chiqarish uchun taxminan 1,1 milliard yil kerak bo‘ladi.

Bu faqat matematik ekstrapolyatsiyadir.

U hosil bo‘lgan yadrolarning parchalanishi yoki yo‘qolishini, tezlatkichning to‘xtab turish davrlarini hamda mahsulotni ajratib olishning texnik jihatdan imkonsizligini hisobga olmaydi.

Bu LHC faoliyati haqidagi prognoz emas.

Bu alohida atom yadrolarini yaratish bilan makroskopik miqdordagi moddani ishlab chiqarish o‘rtasidagi ulkan miqdoriy tafovutni ko‘rsatishdir.

Bir gramm oltin metallurgiya sanoati uchun kichik miqdor hisoblanadi.

Ammo hozirgi transmutatsiya tajribalari nuqtayi nazaridan bu juda katta miqdordagi atom yadrolarini anglatadi.

Shuning uchun CERNning ilmiy yutug‘ini olingan metall miqdori orqali baholab bo‘lmaydi.

Uning ahamiyati atom yadrolari o‘zgarishining fundamental jarayonlarini eksperimental o‘rganishdadir.

 

10. Nima uchun hosil bo‘lgan oltinni yig‘ib olish mumkin emas?

O‘rganilgan jarayonlarda hosil bo‘lgan oltin yadrolari juda yuqori kinetik energiyani saqlab qoladi.

Yadro tarkibi o‘zgarganidan keyin uning elektr zaryadi va impulsi o‘rtasidagi nisbat o‘zgaradi.

Natijada ikkilamchi yadrolar boshlang‘ich qo‘rg‘oshin dastasining trayektoriyasi bo‘ylab aniq harakatlanmaydi.

Ular asta-sekin belgilangan orbitadan og‘adi.

Keyinchalik bunday yadrolar tezlatkich qurilmasining elementlari, jumladan kollimatorlar va vakuum tizimi devorlari bilan o‘zaro ta’sirlashadi.

Ushbu o‘zaro ta’sirlar paytida ular alohida nuklonlar va boshqa ikkilamchi mahsulotlarga parchalanishi mumkin.

Shunday qilib, tajriba oltin kukuni, eritilgan metall yoki yig‘ib olishga tayyor oltin quymasini hosil qilmaydi.

Unda qisqa vaqt mavjud bo‘lishi mumkin bo‘lgan ikkilamchi yadrolar tadqiq etiladi.

Sanoat ishlab chiqarishi uchun hosil bo‘lgan moddani saqlash, sekinlashtirish, yig‘ish, ajratish va tozalashni ta’minlaydigan tubdan boshqa tizim kerak bo‘ladi.

Transmutatsiya jarayonining mavjudligi uning mahsulotini ajratib olish texnologiyasi ham mavjudligini anglatmaydi.

Bu asosiy muhandislik cheklovlaridan biridir.

 

11. CERN aslida nimani kashf etdi?

2025-yil natijalarining ilmiy yangiligini mubolag‘asiz aniqlash kerak.

CERN oltinni sun’iy ravishda yaratish mumkinligini birinchi marta isbotlagani yo‘q.

Bunday yadro o‘zgarishlari ancha ilgari ma’lum bo‘lgan.

ALICE LHCdagi ultraperiferik o‘zaro ta’sirlar vaqtida qo‘rg‘oshin-208 yadrosining elektromagnit dissotsiatsiyasi natijasida proton va neytronlar ajralib chiqishini yangi usulda o‘lchadi.

Olingan ma’lumotlar turli elementlarning ikkilamchi yadrolari hosil bo‘lishi bilan bog‘liq reaksiya kanallarini o‘rganish imkonini berdi.

Xususan, uchta proton chiqarilishi bilan bog‘liq o‘lchangan kanal qo‘rg‘oshinning atom raqami 82 dan 79 ga kamayishiga mos keladi.

Natijalarni talqin qilishda tadqiqotchilar ayrim eksperimental ko‘rsatkichlarning RELDIS modeliga mos kelishini, boshqa kanallarda esa tafovutlar mavjudligini aniqladilar.

Bu tafovutlarning o‘zi ham mustaqil ilmiy ahamiyatga ega.

Ular yadro reaksiyalari modellarini takomillashtirishga imkon beradi.

Bundan tashqari, mazkur tadqiqotlar tezlatkichlar fizikasi uchun bevosita muhimdir.

Yadrolar tarkibining o‘zgarishi og‘ir ion dastalarining barqarorligiga ta’sir ko‘rsatadi.

Ikkilamchi yadrolar orbitadan chiqib ketishi va zarralar yo‘qotilishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Shuning uchun ALICE natijalari nafaqat yadro transmutatsiyasini o‘rganish, balki zamonaviy va kelajakdagi tezlatkichlarning ishlashini yaxshilash uchun ham foydalidir.

Ularning tasdiqlangan ilmiy qiymati aynan shundadir.

 

12. Yerdan oldin paydo bo‘lgan oltin

MACKGOLD | OBSIDIAN CIRCLE tashkilotining avvalgi «Oltinning kosmik kelib chiqishi» nomli tadqiqotida Koinotdagi og‘ir elementlarning kelib chiqishi ko‘rib chiqilgan.

Bugungi kunda Yerda mavjud bo‘lgan oltin sayyoramiz shakllanishidan oldin paydo bo‘lgan.

Uning atom yadrolari kosmik obyektlarning oldingi avlodlarida sodir bo‘lgan astrofizik jarayonlar natijasida hosil bo‘lgan.

Og‘ir elementlar hosil bo‘lishining eng muhim mexanizmlaridan biri r-jarayon deb ataladigan neytronlarni tez tutib olish jarayonidir.

Bu jarayon uchun zarur sharoitlar ayrim ekstremal astrofizik hodisalarda yuzaga keladi.

Eng ko‘p o‘rganilgan manbalar orasida neytron yulduzlarining qo‘shilishi mavjud.

Qo‘shimcha tadqiqotlar magnetarlarning kuchli chaqnashlari ham rol o‘ynashi mumkinligini ko‘rsatmoqda.

2025-yil 29-aprelda NASA arxiv astronomik kuzatuvlarini tahlil qilish va magnetarlar faolligi bilan bog‘liq og‘ir elementlar hosil bo‘lishini modellashtirish asosida bajarilgan tadqiqot natijalarini taqdim etdi.

Biroq oltinning paydo bo‘lishida turli astrofizik manbalarning nisbiy hissasi hanuz uzil-kesil aniqlanmagan.

Oltinning kosmik kelib chiqishini CERNda o‘rganilgan mexanizmdan farqlash kerak.

Astrofizik sharoitlarda og‘ir elementlar neytronlarni ketma-ket tutib olish va undan keyingi yadro o‘zgarishlari natijasida paydo bo‘lishi mumkin.

ALICE tajribalarida esa boshqa yo‘l o‘rganiladi.

Allaqachon mavjud bo‘lgan og‘ir qo‘rg‘oshin yadrosi o‘z tarkibidagi nuklonlarning bir qismini yo‘qotadi.

Har ikkala holatda ham natija oltin kimyoviy elementining yadrosi bo‘lishi mumkin.

Shunday qilib, tabiiy yoki sun’iy kelib chiqish elementning fundamental mohiyatini o‘zgartirmaydi.

Uning yadrosi astrofizik hodisa davomida yoki inson boshqaradigan yadro jarayoni natijasida shakllanganidan qat’i nazar, oltin oltinligicha qoladi.

 

13. Sun’iy oltin tabiiy oltindan farq qilishi mumkinmi?

Faraz qilaylik, kelajak texnologiyasi barqaror oltin-197 olishga imkon beradi.

Bu haqiqiy oltin bo‘ladimi?

Ha.

Sun’iy olingan oltin-197 yadrosida tabiiy oltin-197 yadrosidagi kabi aynan 79 ta proton va 118 ta neytron bo‘ladi.

Elektron holati bir xil bo‘lganida atomlar bir xil fundamental kimyoviy xususiyatlarga ega bo‘ladi.

Agar bunday atomlarning yetarli miqdori metall tuzilmaga birlashtirilsa, natijada haqiqiy oltin olinadi.

Uning sun’iy kelib chiqishi metallni soxtaga aylantirmaydi.

Farqlar aralashmalar, mikrotuzilma, ishlab chiqarish sharoitlari va materialning hujjatlashtirilgan kelib chiqishida mavjud bo‘lishi mumkin.

Ammo kimyoviy element va uning barqaror izotopi o‘zgarmaydi.

Bu oltin yangi atomlarni yaratib bo‘lmasligi ma’nosida mutlaq fizik noyoblikka ega emasligini anglatadi.

Uning hozirgi noyobligi mavjud texnologik va iqtisodiy sharoitlarda taklif hajmining cheklanganligi bilan bog‘liq.

Jahon oltin bozorining kelajagini tahlil qilishda aynan shu farqni hisobga olish zarur.

 

14. Atomdan sanoat ishlab chiqarishigacha

Sanoat texnologiyasini yaratish uchun alohida yadro reaksiyasini namoyish etishning o‘zi kifoya emas.

O‘zaro bog‘liq murakkab vazifalar majmuasini hal qilish zarur.

Avvalo barqaror oltin-197 ni yuqori selektivlik bilan olishni ta’minlash kerak.

Keyin yetarli mahsuldorlikka erishish lozim.

Keraksiz radioaktiv izotoplarning hosil bo‘lishini kamaytirish zarur.

Reaksiya mahsulotlarini ajratib olish va saralash tizimini yaratish kerak.

Radiatsion va texnik xavfsizlikni ta’minlash lozim.

Ishlab chiqarilgan metallning har bir birligiga to‘g‘ri keladigan energiya va resurs xarajatlarini kamaytirish kerak.

Uskunalarning uzluksiz ishlashini tashkil etish zarur.

Nihoyat, tabiiy oltinni qazib olish, qayta ishlash va tozalash bilan raqobatlasha oladigan tannarxga erishish kerak.

Ushbu vazifalarning har biri alohida muhandislik yechimini talab qiladi.

Ularning yig‘indisi yadro transmutatsiyasining o‘zidan ancha murakkabdir.

Zamonaviy tezlatkichlar materiyaning fundamental xususiyatlarini o‘rganish uchun yaratilgan.

Ular qimmatbaho metallarni ishlab chiqaruvchi sanoat korxonalari emas.

Shuning uchun CERN natijalarini sun’iy oltin yaqin orada tijorat miqyosida ishlab chiqarila boshlashining isboti sifatida talqin qilish mumkin emas.

Bunday talqin tadqiqotning haqiqiy natijalariga mos kelmaydi.

 

15. Energiya — noyoblikning yangi chegarasi

Hozirgi davrda yangi oltin taklifi asosan tabiiy metallni qazib olish va ilgari qazib olingan oltinni qayta ishlash hisobiga shakllanmoqda.

Har ikkala jarayon ham allaqachon mavjud atomlardan foydalanadi.

Yadro transmutatsiyasi ulardan tubdan farq qiladi. U atom yadrosi tarkibini o‘zgartirishni talab etadi.

Buning uchun maxsus yadro reaksiyalari, tegishli energetik sharoitlar va murakkab texnologik infratuzilma zarur.

Shu sababli, agar kelajakda sanoat transmutatsiyasi amalda qo‘llash mumkin bo‘lgan darajaga yetsa, oltin ishlab chiqarishning iqtisodiy cheklovlari o‘zgarishi mumkin.

Asosan geologik konlarga bog‘liqlik o‘rnini mavjud energiya, yadro texnologiyalari, ishlab chiqarish quvvatlari va muhandislik samaradorligiga bog‘liqlik egallashi mumkin.

Ammo bu yerda noto‘g‘ri xulosadan saqlanish muhim.

Arzon energiyaning mavjudligi o‘z-o‘zidan arzon oltinni kafolatlamaydi.

Elektr energiyasi narxi past bo‘lganida ham yadro reaksiyalari ehtimoli, qurilmalarning unumdorligi, uskunalar xizmat muddati, xomashyo qiymati, radiatsion himoya va mahsulotni ajratib olish bilan bog‘liq cheklovlar saqlanib qolishi mumkin.

Shuning uchun sun’iy oltinni ommaviy ishlab chiqarish energetika sohasidagi taraqqiyotning o‘zidan ko‘prog‘ini talab qiladi.

Bu yadro reaksiyasini samarali sanoat jarayoniga aylantira oladigan texnologik tizimni talab etadi.

Fizika qonunlari transmutatsiyaga imkon beradi.

Ammo ular uning tijorat samaradorligini kafolatlamaydi.

 

16. Jahon oltin zaxirasi. Aslida nima cheklangan?

Kelajak bozorini baholash uchun nafaqat tabiiy konlarni, balki insoniyat allaqachon jamg‘argan metallni ham hisobga olish zarur.

World Gold Council ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yil oxirida yer yuzasidagi jami oltin zaxirasi taxminan 219 891 tonnaga baholangan.

2026-yilning ikkinchi choragi oxiriga kelib, tegishli baho taxminan 222 600 tonnaga yetgan.

Bu oltin allaqachon qazib olingan va uning katta qismi zargarlik buyumlari, investitsion quymalar, tangalar, markaziy banklar zaxiralari hamda boshqa moddiy aktivlar ko‘rinishida mavjud.

Ko‘plab sarflanadigan xomashyo turlaridan farqli ravishda, oltin odatiy foydalanish jarayonida deyarli yo‘qolmaydi.

Uni qayta eritish, tozalash va ko‘p marta muomalaga qaytarish mumkin.

Shuning uchun jahon oltin bozorini faqat yillik qazib olish hajmi asosida tahlil qilib bo‘lmaydi.

World Gold Council ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilda konlardan oltin qazib olish hajmi taxminan 3 672 tonnani tashkil etgan.

Yana taxminan 1 404 tonna qayta ishlash orqali olingan.

Boshqa tarkibiy qismlarni hisobga olgan holda umumiy taklif taxminan 5 002 tonnaga baholangan.

Bu ko‘rsatkichlar oltin bozorining muhim xususiyatini ko‘rsatadi.

Yillik ishlab chiqarish dunyoda allaqachon jamg‘arilgan oltin zaxirasining nisbatan kichik qismini tashkil etadi.

Ammo oltin narxi faqat metallning fizik miqdoriga bog‘liq emas.

U mavjud zaxiralar egalarining xatti-harakatlari bilan ham belgilanadi.

Agar investorlar, davlatlar va boshqa bozor ishtirokchilari oltinni saqlab turishni afzal ko‘rsa, jamg‘arilgan metallning katta qismi joriy taklifdan tashqarida qoladi.

Agar ularning qarashlari o‘zgarsa, ilgari jamg‘arilgan zaxiraning bir qismi bozorga qaytishi mumkin.

Demak, oltinning iqtisodiy cheklanganligi bir vaqtning o‘zida geologiya, texnologiyalar va inson qarorlariga bog‘liq.

Bu holat sun’iy transmutatsiyani ko‘rib chiqishda fundamental ahamiyatga ega.

 

17. Insoniyat oltinni tonnalab ishlab chiqara oladimi?

Fundamental fizika nuqtayi nazaridan ko‘p miqdordagi barqaror oltin yadrolarini sun’iy ravishda olishga umumiy taqiq mavjud emas.

Biroq fizik taqiqning yo‘qligi amalda qo‘llash mumkin bo‘lgan ishlab chiqarish usuli mavjudligini anglatmaydi.

Alohida yadrolarning eksperimental hosil bo‘lishi bilan tonnalab metall oltin ishlab chiqarish o‘rtasida mahsuldorlikni nihoyatda oshirish, texnologik arxitekturani o‘zgartirish va iqtisodiy samaradorlikka erishish zarurati mavjud.

Bu farqning ko‘lami CERN natijalari bilan solishtirilganda ayniqsa yaqqol ko‘rinadi.

LHC Run 2 davomida barcha to‘rtta asosiy o‘zaro ta’sir nuqtasida taxminan 29 pikogramm oltin hosil bo‘lgan.

Bir tonna bir million grammga teng.

Bu har biri 29 pikogramm massaga ega bo‘lgan taxminan 3,45 × 10¹⁶ miqdorga tengdir.

Shu sababli, tonnalab ishlab chiqarishga o‘tish uchun qurilmalar sonini shunchaki oshirishning o‘zi yetarli bo‘lmaydi.

Texnologik samaradorlikning mutlaqo yangi darajasi talab etiladi.

Ehtimol, kelajakdagi yadro texnologiyalari unumdorligi yuqoriroq jarayonlarga yo‘l ochadi.

Shuningdek, iqtisodiy va fizik-texnik cheklovlar shu qadar jiddiy bo‘lishi mumkinki, oltinning sanoat transmutatsiyasi hech qachon raqobatbardosh bo‘lmasligi ham mumkin.

Zamonaviy fan bunday texnologiya qachon paydo bo‘lishini ishonchli tarzda aniqlay olmaydi.

U bunday texnologiya albatta yaratiladi, deb ta’kidlash uchun ham asos bermaydi.

Shuning uchun sun’iy oltinning yaqin orada sanoat ishlab chiqarishi boshlanishi haqidagi prognozlar tegishli ishlab chiqarish ko‘rsatkichlari va iqtisodiy hisobkitoblar isbotlanmaguncha taxminiy deb qaralishi kerak.

 

18. Oltin qachon noyob bo‘lmay qoladi?

Minglab yillar davomida oltin insoniyat sivilizatsiyasida alohida o‘rin egallab kelgan.

Uning qiymati nafaqat fizik xususiyatlari, balki cheklangan mavjudligi, uzoq saqlanishi, osongina tanilishi va tarixan shakllangan ishonch bilan ham bog‘liq bo‘lgan.

Bugun ilgari asosan falsafiy taxminlar doirasida bo‘lgan savolni qo‘yish zarur.

Agar insoniyat barqaror oltinni, asosan, sanoat ishlab chiqarish quvvatlari bilangina cheklangan miqdorda yaratishni o‘rgansa, nima bo‘ladi?

Faraz qilaylik, bunday texnologiya ishlab chiqildi.

U xavfsiz.

Uni keng miqyosga moslashtirish mumkin.

U yuqori tozalikdagi oltin-197 ishlab chiqarishga imkon beradi.

Uning tannarxi tabiiy oltinni qazib olish xarajatlaridan sezilarli darajada past.

Shu bilan birga, ishlab chiqarish quvvatlarini tez oshirish mumkin.

Bunday sharoitda jahon oltin bozorining iqtisodiy tuzilishi o‘zgara boshlaydi.

Minglab yillar davomida mavjudligi tabiiy konlar, jamg‘arilgan zaxiralar va qayta ishlashga bog‘liq bo‘lgan metall qo‘shimcha taklif manbaiga ega bo‘ladi.

Oltinni ehtiyojga qarab sanoat usulida ishlab chiqarish mumkin bo‘lishi ehtimol.

Ammo noyoblikning yo‘qolishi foydalilikning yo‘qolishini anglatmaydi.

Oltin elektr o‘tkazuvchanligi, kimyoviy barqarorligi, korroziyaga chidamliligi va uni amaliy qo‘llash imkonini beradigan boshqa xususiyatlarini saqlab qoladi.

Moddaning fizik tabiati o‘zgarmaydi.

O‘zgaradigan narsa uning taklifi cheklanganligining iqtisodiy ahamiyatidir.

Bugun oltin faqat sanoatda yoki zargarlik buyumlari ishlab chiqarishda foydalanish imkoniyati uchun qadrlanmaydi.

Talabning katta qismi uning investitsion aktiv, qiymatni saqlash vositasi va rasmiy zaxiralarning tarkibiy qismi sifatidagi vazifasi bilan bog‘liq.

Agar uzoq muddatli taklif cheklanganligi haqidagi kutilmalar yo‘qolsa, oltinning yuqori investitsion bahosini qo‘llab-quvvatlovchi ayrim asoslar zaiflashishi mumkin.

Bu xususiy investorlar, xalqaro moliya institutlari va markaziy banklarning xattiharakatlarini o‘zgartirishi mumkin.

Ammo bunday jarayon albatta tez kechmaydi.

Tarixiy ishonch, saqlash institutlari, bozor likvidligi va zaxiralarni boshqarish amaliyoti yangi texnologiyalar paydo bo‘lgandan keyin ham saqlanishi mumkin.

Demak, geologik omillar bilan belgilanadigan noyoblikning yo‘qolishi oltinning pul va investitsion rolini avtomatik tarzda tugatmaydi.

U bu rolni qayta baholash uchun sharoit yaratadi.

 

19. Bir kun kelib oltin umuman qadrsiz bo‘lib qolishi mumkinmi?

Bu tadqiqotdagi eng keskin savol.

Javob metallning o‘z iqtisodiy qiymati bilan uning noyob investitsion aktiv sifatidagi bahosi o‘rtasidagi fundamental farqni talab qiladi.

Faraz qilaylik, sun’iy oltin ommaviy va arzon bo‘lib qoldi.

Uning ishlab chiqarilishi endi oz sonli konlar bilan cheklanmaydi.

Jahon taklifi talabga javoban tez kengayishi mumkin.

Bunday vaziyatda uzoq muddatli noyoblik kutilmalari bilan bog‘liq ustama qiymat sezilarli darajada qisqarishi mumkin.

Oltin cheklangan mavjudligi o‘z-o‘zidan yuqori qiymatni kafolatlaydigan alohida material sifatida qabul qilinmay qolishi mumkin.

Ammo bundan uning bozor narxi albatta nolga tushadi degan xulosa kelib chiqmaydi.

Oltin foydali fizik va kimyoviy xususiyatlarga ega.

U elektronika sanoatida, maxsus texnologik jarayonlarda, qoplamalar ishlab chiqarishda, zargarlik sohasida va boshqa yo‘nalishlarda ishlatiladi.

Bundan tashqari, moddiy mahsulotni yaratish va qayta ishlash resurslarni talab etadi.

Hatto arzon sun’iy ishlab chiqarish ham uskunalar, energiya, boshlang‘ich materiallar, texnik xizmat, tozalash va yetkazib berish xarajatlarini o‘z ichiga oladi.

Shuning uchun asosliroq ssenariy shuki, oltin investitsion ustama qiymatining katta qismini yo‘qotadi, narxi esa asosan foydalilik, sanoat talabi va ishlab chiqarish xarajatlari bilan belgilanadi.

Bunday holda oltin o‘ziga xos xususiyatlarga ega kimyoviy element bo‘lishdan to‘xtamaydi.

Ammo u iqtisodiy jihatdan alohida material maqomini yo‘qotishi mumkin.

Shu bilan birga, yana bir holatni hisobga olish kerak.

Hatto texnik jihatdan arzon ishlab chiqarish patentlar, monopol nazorat, davlat siyosati, uskunalar mavjudligi va xalqaro tartibga solish bilan cheklanishi mumkin.

Demak, agar taklif sun’iy cheklansa, arzon texnologiya past bozor narxini kafolatlamaydi.

Noyoblik uchun to‘lanadigan ustama qiymat butunlay yo‘qolishi uchun insoniyat oltinni ommaviy ishlab chiqarishni o‘rganishining o‘zi yetarli emas.

Jahon bozori ishtirokchilari ham uzoq muddatda katta qo‘shimcha oltin hajmlari uzluksiz mavjud bo‘lishiga ishonishi kerak.

Kutilmalardagi bunday o‘zgarish narxga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Biroq ehtimoliy narx pasayishining miqyosini bugun ishonchli miqdoriy aniqlik bilan prognoz qilish mumkin emas.

Oltin o‘z fizik xususiyatlarini yo‘qotmagan holda iqtisodiy alohidaligini yo‘qotishi mumkin.

Jahon iqtisodiyotining kelajagi uchun eng katta qiziqish uyg‘otadigan jihat ham aynan shudir.

 

20. Oltin kelajagining uchta ssenariysi

Yadro texnologiyalarining rivojlanishi bir-biridan tubdan farq qiladigan uchta ssenariyni shakllantirish imkonini beradi.

Birinchi ssenariy. Oltin tabiatan cheklangan aktiv bo‘lib qoladi Yadro transmutatsiyasi ilmiy tadqiqotlarda qo‘llanilishda davom etadi.

Mahsuldorlik juda past darajada qoladi.

Sun’iy oltinning tannarxi tabiiy metallning bozor narxidan ancha yuqori bo‘ladi.

Jahon bozori geologik qazib olish, qayta ishlash, mavjud zaxiralar va investitsion talabga bog‘liq bo‘lib qoladi.

Bu ssenariyda sun’iy oltin jahon narxlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatmaydi. Bugungi kunda ma’lum texnologiyalar aynan shu holatga mos keladi.

Ikkinchi ssenariy. Raqobatbardosh sun’iy ishlab chiqarish paydo bo‘ladi

Barqaror oltinni sanoat miqyosida ishlab chiqarish imkonini beradigan yangi texnologiya yaratiladi.

Tannarx asta-sekin an’anaviy qazib olish xarajatlariga yaqinlashadi yoki ulardan ham past bo‘ladi.

Jahon bozorida qo‘shimcha taklif manbai paydo bo‘ladi.

Dastlab uning ulushi kichik bo‘lishi mumkin.

Ammo ishlab chiqarish rivojlangani sari u oshishi mumkin.

Bunday holda tabiiy konlar yangi oltinning yagona asosiy manbai bo‘lmay qoladi.

Xalqaro narxlar kelajak taklifining yangi tuzilishini hisobga ola boshlaydi.

Mavjud tog‘-kon kompaniyalari ayrim konlarning rentabelligi o‘zgarishiga duch kelishi mumkin.

Ammo an’anaviy qazib olish albatta yo‘qolmaydi.

Uning raqobatbardoshligi ishlab chiqarish xarajatlari va yangi texnologiyaning xususiyatlariga bog‘liq bo‘ladi.

Uchinchi ssenariy. Oltin noyoblik ustama qiymatining katta qismini yo‘qotadi Barqaror oltin ishlab chiqarish ommaviy, hammabop va nisbatan arzon bo‘ladi.

Sanoat quvvatlarini tez kengaytirish mumkin bo‘ladi.

Bozor oltinning uzoq muddatli mavjudligini asosan geologiya bilan cheklangan deb hisoblashni to‘xtatadi.

Bunday holatda noyoblik kutilmalariga asoslangan investitsion talab sezilarli darajada qisqarishi mumkin.

Oltin metall sifatidagi xususiyatlarini saqlab qoladi.

Ammo uning iqtisodiy mavqeyi texnologik jihatdan foydali bo‘lgan odatiy sanoat xomashyosiga yaqinlashishi mumkin.

Bu ssenariy hozircha faraziydir.

CERN natijalari ham, boshqa ko‘rib chiqilgan tadqiqotlar ham insoniyat ushbu holatga yaqinlashayotganini isbotlamaydi.

Shunga qaramay, bu fizik jihatdan istisno etilmaydi va uzoq muddatli strategik tahlilda ko‘rib chiqishga arziydi.

 

21. Sanoat transmutatsiyasining geosiyosiy oqibatlari

Sun’iy oltinni ommaviy ishlab chiqarishning paydo bo‘lishi nafaqat qimmatbaho metallar bozorini o‘zgartirishi mumkin.

U davlatlar o‘rtasidagi munosabatlarga, kapitalning xalqaro taqsimlanishiga va tabiiy resurslarning strategik roliga ham ta’sir qilishi mumkin.

Bugun oltin dunyoning turli hududlarida qazib olinadi.

Uning ishlab chiqarilishi geologik sharoitlar, konlarning mavjudligi, tog‘-kon sanoatiga kiritilgan investitsiyalar va milliy tartibga solish bilan bog‘liq.

Ayrim davlatlar oltin qazib olish va eksport qilishdan katta iqtisodiy foyda ko‘radi.

Boshqalari yirik rasmiy oltin zaxiralariga ega.

Sanoat transmutatsiyasi mavjud ustunliklar taqsimotini o‘zgartirishi mumkin.

Agar oltin olishning yangi usuli dastlab asosan texnologik rivojlangan davlatlarga mavjud bo‘lsa, strategik ahamiyat konlardan yadro infratuzilmasi, energetika, ilmiy salohiyat va ishlab chiqarish uskunalariga ko‘chishi mumkin.

Mutlaqo yangi turdagi qaramlik paydo bo‘ladi.

Katta tabiiy oltin zaxiralariga ega bo‘lmagan davlat ham oltin ishlab chiqaruvchiga aylanishi mumkin.

Aksincha, yirik konlarga ega davlat tabiiy resurslarining bir qismi iqtisodiy ahamiyati pasayishiga duch kelishi mumkin.

Ammo bunday o‘tish sun’iy oltinning erkin bozorini albatta yuzaga keltirmaydi.

Texnologiyalar cheklangan miqdordagi kompaniyalar yoki davlatlar nazoratida bo‘lishi mumkin.

Ularning tarqalishi eksport nazorati, xalqaro shartnomalar, litsenziyalash va yadro xavfsizligi bo‘yicha milliy talablarga bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Shunday qilib, muayyan sharoitlarda oltinning geologik cheklanganligi uning ishlab chiqarilishidagi texnologik va institutsional cheklovlar bilan almashishi mumkin.

Bu kelajakdagi raqobat konlarni nazorat qilishdan texnologiyalarni nazorat qilishga ko‘chishi mumkinligini anglatadi.

Ammo bunday o‘tish faqat haqiqatan ham raqobatbardosh sanoat jarayoni paydo bo‘lgan taqdirdagina mumkin.

Usiz geosiyosiy oqibatlar tasdiqlangan prognoz emas, balki ssenariylar tahlilining mavzusi bo‘lib qoladi.

 

22. Bozor oltinni ishlab chiqarishni o‘rganishdan oldin ham uning qiymatini pasaytirishi mumkinmi?

Jahon moliya bozorlari nafaqat hozirgi fizik taklif hajmlariga munosabat bildiradi.

Ular kelajakdagi o‘zgarishlar haqidagi kutilmalarga ham javob qaytaradi.

Shuning uchun muhim ilmiy kashfiyot sanoat mahsuloti paydo bo‘lishidan oldin ham aktiv narxiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Faraz qilaylik, tadqiqotchilar barqaror oltinni ommaviy ishlab chiqarishning ishonchli tarzda isbotlangan texnologiyasini taqdim etdilar.

U mustaqil sinovlardan o‘tgan.

Uning ishlab chiqarish tannarxi tekshirilgan.

Ishlab chiqarish quvvatlarini bir necha baravar oshirish mumkinligi namoyish etilgan.

Ammo amaldagi ishlab chiqarish hajmlari hali kichik.

Bunday sharoitda ham investorlar oltinning uzoq muddatli noyobligi haqidagi tasavvurlarini qayta ko‘rib chiqishni boshlashlari mumkin.

Kutilmalarning o‘zgarishi sun’iy oltinning katta miqdori muomalaga chiqishidan oldin bozor narxiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Ammo teskari munosabat ham bo‘lishi mumkin.

Agar yangi texnologiya shubha uyg‘otsa, tasdiqlangan tannarxni ko‘rsata olmasa yoki fundamental muhandislik to‘siqlariga duch kelsa, bozor ishtirokchilari unga katta ahamiyat bermasliklari mumkin.

Shunday qilib, ilmiy kashfiyotning ta’siri faqat oltin ishlab chiqarishning fizik imkoniyatiga bog‘liq emas.

U texnologik natijalarning ishonchliligi va bozorning ularni sanoatda qo‘llash istiqbollariga bo‘lgan ishonchiga ham bog‘liq.

Bu nihoyatda muhim farqdir.

Taklifning fundamental tuzilishini o‘zgartirish uchun real ishlab chiqarish kerak.

Bozor kutilmalarini o‘zgartirish uchun esa ba’zan kelajakdagi ishlab chiqarish imkoniyatining ishonchli dalili yetarli bo‘lishi mumkin.

Ammo ishonchli dalilni ommaviy bayonot, texnologik taqdimot yoki nazariy model bilan chalkashtirmaslik kerak.

Jahon bozoriga eng avvalo takrorlanuvchi natijalar, tasdiqlangan muhandislik ko‘rsatkichlari va ishlab chiqarishni kengaytirishning iqtisodiy asoslangan istiqbollari ta’sir qilishi mumkin.

 

23. Kelajakning asosiy cheklovi nima bo‘ladi?

Agar sanoat yadro transmutatsiyasi bir kun kelib iqtisodiy raqobatbardoshlikka erishsa, insoniyat resurslar cheklanganligi haqidagi yangi tushunchaga duch keladi.

Bugun oltinning cheklanganligi asosan tabiiy zaxiralar, qazib olish imkoniyatlari, qayta ishlash va mavjud metall egalarining xatti-harakatlari yig‘indisi bilan belgilanadi.

Ommaviy transmutatsiyaga asoslangan faraziy iqtisodiyotda taklif qo‘shimcha ravishda ishlab chiqarish infratuzilmasiga bog‘liq bo‘ladi.

Ammo bu cheklanganlik umuman yo‘qolishini anglatmaydi.

U boshqa shaklga o‘tadi.

Energiya, uskunalar, xomashyo, yadro reaksiyalari, xavfsizlik tizimlari va yakuniy mahsulotni olish xarajatlari muhim ahamiyat kasb etadi.

Demak, oltin ishlab chiqarish asosan geologiya belgilaydigan jarayondan texnologiya belgilaydigan jarayonga aylanishi mumkin.

Shu bilan birga, texnologiyaning o‘zi qimmat, murakkab va cheklangan bo‘lib qolishi mumkin.

Aynan shuning uchun transmutatsiyaning isbotlangan fizik imkoniyati muqarrar ravishda arzon oltin paydo bo‘lishiga olib keladi, deb aytish mumkin emas.

Fan tarixida fizik jihatdan mumkin, ammo iqtisodiy jihatdan samarasiz bo‘lgan jarayonlarning ko‘plab misollari bor.

Ilmiy bilim mumkin bo‘lgan narsaning chegarasini belgilaydi.

Muhandislik amalga oshiriladigan narsaning chegarasini belgilaydi.

Iqtisodiyot raqobatbardoshlik chegarasini belgilaydi.

Sun’iy oltinni sanoat miqyosida ishlab chiqarish uchun ushbu uchala shart bir vaqtning o‘zida bajarilishi kerak.

 

24. Noyoblik mutlaq bo‘lmay qolganda

Noyoblik tushunchasi aniq ta’rifni talab qiladi.

Oltin yangi yadrolarini sun’iy yaratish mumkin bo‘lmagani uchun noyob emas.

Yadro fizikasi buning aksini isbotladi.

Oltin iqtisodiy jihatdan cheklangan, chunki uning mavjud taklifi oldindan jamg‘arilgan zaxiralar, tabiiy qazib olish, qayta ishlash va texnologiyalar bilan belgilanadi.

Tabiiy konlarning noyobligi — geologik fakt.

Ammo iqtisodiy noyoblik o‘zgarmas fizik qonun emas.

U insoniyat moddaning olinishi va ishlatilishi uchun qanday vositalarga egaligiga bog‘liq.

Bu fundamental farqdir.

Agar bir kun kelib barqaror oltin ishlab chiqarish jahon bozori ehtiyojlariga mos miqyosda mumkin bo‘lsa, geologik noyoblikning ahamiyati kamayadi.

Ammo tabiiy konlar soni cheklanganligi haqidagi fakt yo‘qolmaydi.

Uning iqtisodiy ahamiyati o‘zgaradi.

Shunday qilib, yadro transmutatsiyasi oltinning tabiiy noyobligi haqidagi tushunchani inkor etmaydi.

U tabiiy noyoblik va iqtisodiy cheklanganlik bir-biriga to‘liq teng tushunchalar emasligini ko‘rsatadi.

Bu xulosa qimmatbaho metallar bozoridan ancha kengroq ahamiyatga ega.

U tabiiy resurslar, ilmiy taraqqiyot va sivilizatsiyaning texnologik imkoniyatlari o‘rtasidagi umumiy munosabatlarga tegishlidir.

 

25. Insoniyat imkoniyat chegaralarini o‘zgartirmoqda

Fan rivojlanishi tarixi fizik prinsipning kashf etilishi bilan uning sanoatda qo‘llanishi o‘rtasida o‘nlab yillar o‘tishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Ba’zan bundan ham ko‘proq vaqt talab etiladi.

Bundan tashqari, har bir ilmiy kashfiyot tijorat jihatdan samarali texnologiya asosiga aylanavermaydi.

Ayrim jarayonlar fundamental tadqiqotlar mavzusi bo‘lib qoladi.

Boshqalari yangi materiallar, energiya manbalari va muhandislik yechimlari paydo bo‘lgandan keyingina amaliy qo‘llanila boshlaydi.

Yana boshqalari esa hech qachon raqobatbardosh tannarxga erisha olmasligi mumkin.

Bugun oltinni sun’iy olish isbotlangan fizik imkoniyatlar sohasiga tegishli.

Ammo sun’iy oltinni raqobatbardosh tannarxda sanoat miqyosida ishlab chiqarish hozircha shakllangan texnologik voqelik emas.

Bu yadro fizikasi yutuqlarining ahamiyatini kamaytirmaydi.

Aksincha.

Bu materiyani o‘zgartirish mumkinligi haqidagi bilim bilan insoniyatning ushbu imkoniyatdan iqtisodiy jihatdan muhim miqyosda foydalanish qobiliyati o‘rtasidagi chegarani ko‘rsatadi.

Aynan shu chegarada fundamental fizika sanoat iqtisodiyoti bilan uchrashadi.

 

Xulosa.

Alkimyoning so‘nggi chegarasi

Asrlar davomida insoniyat oddiy metallni oltinga aylantirishga intildi.

Alkimyogarlar buni mumkin qiladigan noma’lum moddani izladilar.

Keyinchalik fiziklar atom yadrosini kashf etdilar.

Uning tuzilishini aniqladilar.

Protonlar va neytronlar sonini o‘zgartirishni o‘rgandilar.

Radioaktiv izotoplar olishni o‘zlashtirdilar.

Bir kimyoviy elementni boshqasiga aylantirishni o‘rgandilar.

1941-yildayoq tadqiqotchilar yadro reaksiyalari orqali oltinning radioaktiv izotoplarini eksperimental ravishda olishgan edi.

2025-yilda ALICE Collaboration Katta adron kollayderidagi ultraperiferik o‘zaro ta’sirlar davomida qo‘rg‘oshin yadrolarining o‘zgarishi haqidagi yangi miqdoriy natijalarni e’lon qildi.

Demak, alkimyogarlarning qadimiy orzusi fizik jihatdan erishib bo‘lmaydigan narsa bo‘lishdan to‘xtadi.

Inson haqiqiy oltin yadrolarini yarata oladi.

Ammo yangi vazifa paydo bo‘ldi.

Endi savol tabiat qonunlari bir elementni boshqasiga aylantirishga imkon beradimi, degan masalada emas.

Imkon beradi.

Savol shundaki, insoniyat bu o‘zgarishni uzluksiz, xavfsiz, sanoat miqyosida va raqobatbardosh tannarxda amalga oshira oladimi?

Hozirgi texnologiyalar sun’iy oltinni shu tarzda iqtisodiy jihatdan sezilarli miqdorda ishlab chiqarishga imkon bermaydi.

Shuning uchun CERN natijalari qimmatbaho metallning yangi sanoat manbai paydo bo‘lganidan dalolat bermaydi.

Ular insonning materiyaning yadroviy mohiyatini o‘zgartiruvchi jarayonlarni eksperimental ravishda o‘rganish va ulardan foydalanish qobiliyatini namoyish etadi.

Ammo uzoq muddatli istiqbolda bundan ham muhimroq savol tug‘iladi.

Agar oltin ishlab chiqarish asosan tabiiy konlarga bog‘liq bo‘lmay qolsa, nima bo‘ladi?

Balki insoniyat barqaror oltinni ommaviy ravishda ishlab chiqarishga imkon beradigan texnologiyalarni yaratadi.

Balki fundamental muhandislik va iqtisodiy cheklovlar bunday ishlab chiqarishning raqobatbardosh bo‘lishiga hech qachon yo‘l qo‘ymaydi.

Zamonaviy fan bu ikki natijadan birortasini qat’iy tasdiqlash uchun yetarli asos bermaydi.

Ammo agar ommaviy transmutatsiya voqelikka aylansa, uning oqibatlari metallurgiya chegaralaridan ancha tashqariga chiqadi.

Jahon oltin taklifining tuzilishi o‘zgarishi mumkin.

Tog‘-kon sanoatining rentabelligi o‘zgarishi mumkin.

Tabiiy konlarning geosiyosiy ahamiyati o‘zgarishi mumkin.

Oltinning investitsion bahosi va qiymatni saqlash vositasi sifatida qabul qilinishi o‘zgarishi mumkin.

Eng muhimi, oltin o‘zining hech bir fundamental fizik xususiyatini yo‘qotmasdan tarixiy noyoblik ustama qiymatining katta qismini yo‘qotishi mumkin.

Bu favqulodda iqtisodiy o‘zgarish bo‘ladi.

Oltin atomi o‘sha-o‘sha bo‘lib qoladi.

Uning yadrosida avvalgidek 79 ta proton bo‘ladi.

Metall kimyoviy barqarorligini, elektr o‘tkazuvchanligini va texnologik foydaliligini saqlab qoladi.

Ammo insoniyatning u uchun avvalgi narxni to‘lashga tayyorligi tubdan o‘zgarishi mumkin.

Shuning uchun kelajakning asosiy savoli oltin haqiqiy oltin bo‘lib qoladimi, degan savol emas.

Qoladi.

Savol — u iqtisodiy jihatdan alohida material bo‘lib qoladimi? Fan inson oltin yadrolarini yarata olishini allaqachon isbotladi.

Muhandislik esa inson barqaror oltinni ommaviy ravishda raqobatbardosh tannarxda ishlab chiqara olishini hali isbotlagani yo‘q.

Iqtisodiyot esa oltinning noyobligi uning taklifini cheklovchi asosiy omil bo‘lmay qolgan dunyoda uning qiymati qanday bo‘lishini hali bilmaydi.

Aynan shu yerda alkimyogarlarning qadimiy orzusi yakunlanadi va zamonaviy sivilizatsiya uchun yangi savol boshlanadi.

Milliardlab yillar avval oltin ekstremal astrofizik sharoitlarda hosil bo‘lgan.

Ancha keyin inson atom yadrolarini mustaqil ravishda o‘zgartirishni va ushbu elementni olishni o‘rgandi.

Ammo bitta yadro bilan sanoat ishlab chiqarishi o‘rtasida hanuz ulkan texnologik masofa mavjud.

Agar bu masofa bir kun kelib yengib o‘tilsa, insoniyat oltinning yo‘qolishiga emas, balki uning tarixiy qiymati iqtisodiy asoslarining bir qismi yo‘qolishiga duch kelishi mumkin.

Oltinning fizik tabiati o‘zgarmasligi mumkin.

Ammo uning iqtisodiy taqdiri ham o‘zgarmasligi shart emas.

 

Asosiy ilmiy va tahliliy manbalar

ALICE Collaboration. Proton emission in ultraperipheral Pb-Pb collisions at √sNN =

5.02 TeV. Physical Review C, 111, 054906 (2025). DOI:

10.1103/PhysRevC.111.054906.

CERN. ALICE detects the conversion of lead into gold at the LHC. 8 May 2025. https://home.cern/alice–detects–conversion–lead–gold–lhc/⁠

  1. Sherr, K. T. Bainbridge, H. H. Anderson. Transmutation of Mercury by Fast Neutrons. Physical Review, 60, 473 (1941). DOI: 10.1103/PhysRev.60.473.

The Reported Transmutation of Mercury into Gold. Nature, 114, 197–198 (1924).

DOI: 10.1038/114197a0.

The Present Position of the Transmutation Controversy. Nature, 117, 758–760 (1926).

DOI: 10.1038/117758a0.

NASA Science. Where Does Gold Come From? NASA Data Has Clues. 29 April 2025. https://science.nasa.gov/universe/stars/neutron–stars/magnetars/where–doesgold–come–from–nasa–data–has–clues/⁠  

World Gold Council. Gold Demand Trends: Q4 and Full Year 2025. Supply. 29 January 2026. https://www.gold.org/goldhub/research/gold–demand–trends/golddemand–trends–full–year–2025/supply⁠ 

World Gold Council. You asked, we answered: Are we running out of gold? March 2026. https://www.gold.org/goldhub/gold–focus/2026/03/you–asked–we–answered–arewe–running–out–gold⁠     

World Gold Council. How Much Gold Has Been Mined? 2026-yil ikkinchi choragi oxiridagi yer yuzasida mavjud jahon oltin zaxirasi haqidagi ma’lumotlar.

https://www.gold.org/goldhub/data/how–much–gold⁠

National Center for Biotechnology Information, PubChem. Gold (Au), Element 79.

Oltinning, jumladan oltin-203 ning izotop xususiyatlari.

https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/element/79⁠       

 

MACKGOLD | OBSIDIAN CIRCLE

Strategik geosiyosat va tabiiy resurslar bo‘limi

2026-yil 15-noyabr