АДАМ ЖАСАҒАН АЛТЫН

MACKGOLD | OBSIDIAN CIRCLE

Стратегиялық геосаясат жəне табиғи ресурстар бөлімі

АДАМ ЖАСАҒАН АЛТЫН

Алхимиктердің арманынан CERN-ге дейін: физикалық мүмкіндік əлемдік
экономиканы қашан өзгертіп, сиректік үшін төленетін үстеме құнды жоюы
мүмкін?

Жарияланған күні: 2026 жылғы 15 қараша

Мəртебесі: Ғылыми-талдамалық жəне стратегиялық зерттеу

 

Кіріспе.

Мүмкін емес нəрсе мүмкін болған кезде

Көптеген ғасырлар бойы адамзат заттың ең жұмбақ өзгерістерінің бірін жүзеге асыруға ұмтылды.

Кəдімгі металды алтынға айналдыру.

Алхимиктер философиялық тасты іздеді.

Зерттеушілер материяның белгісіз қасиеттерін ашуға тырысты.

Билеушілер кен орындарын игермей жəне бағалы металдарды өндірмей-ақ байлық жасау мүмкіндігін елестетті.

Алайда ғылым атомның ішкі құрылымын ашқанға дейін алтынның табиғаты толық түсініксіз болып келді.

Бүгінде жағдай түбегейлі өзгерді.

Қазіргі ядролық физика алтынның басқа химиялық элементтерді жасанды түрде түрлендіру нəтижесінде пайда бола алатынын дəлелдеді.

Бұл алтынның имитациясы емес.

Бағалы металдан жасалған жабын емес.

Сыртқы қасиеттері бойынша алтынға ұқсайтын зат та емес.

Əңгіме атомдық нөмірі 79 болатын химиялық элементтің нағыз атом ядролары туралы болып отыр.

2025 жылғы мамырда Еуропалық ядролық зерттеулер ұйымы CERN Үлкен адрондық коллайдерде жүргізілген ALICE экспериментінің нəтижелерін жариялады.

Ғалымдар қорғасынның басқа элементтерге, соның ішінде алтынға айналуына əкелетін ядролық процестерді сандық тұрғыдан зерттеді.

Алайда бұл жетістік іргелі парадоксты көрсетеді.

Адамзат алтын ядроларын жасанды түрде жасауды үйренді.

Бірақ тұрақты металдық алтынды өнеркəсіптік көлемде, экономикалық тұрғыдан бəсекеге қабілетті бағамен өндіруге мүмкіндік беретін технология əлі жоқ.

Осы екі жағдайдың арасында ядролық физика заңдары, энергетика, инженерлік шектеулер жəне экономика анықтайтын орасан зор алшақтық бар.

Соған қарамастан, CERN экспериментінің шеңберінен əлдеқайда асып түсетін сұрақ туындайды.

Егер адамзат бір күні қалаған мөлшерде алтын өндіруді үйренсе, əлемдік экономикада не болады?

Бұл металл өзінің тарихи құнын сақтап қала ма?

Ол сиректіктің символы болып қала бере ме?

Əлде адамзат алтын физикалық мағынада алтын болып қалғанымен, байлық жинақтаудың ерекше құралы болудан айырылатын жағдайға тап бола ма?

Бұл сұрақтарға жауап беру үшін ең алдымен қазіргі ғылым нақты нені дəлелдегенін жəне ненің əлі де технологиялық болжам деңгейінде екенін анықтау қажет.

 

1. Алтынды алтын ететін не?

Химиялық элемент оның атом ядросындағы протондар саны арқылы анықталады.

Алтынның атомдық нөмірі — 79.

Бұл алтынның кез келген изотопының ядросында дəл 79 протон бар екенін білдіреді.

Сынапта 80 протон бар.

Қорғасында 82 протон бар.

Платинада 78 протон бар.

Бұл элементтердің арасындағы айырмашылық заттың шығу тегіне, сыртқы көрінісіне немесе алыну тəсіліне байланысты емес.

Олар атом ядросының электр зарядымен анықталады.

Егер ядролық процесс арқылы 82 протоны бар ядро 79 протоны бар ядроға айналса, химиялық элемент өзгереді.

Қорғасын алтынға айналады.

Алайда нейтрондардың саны да маңызды.

Ол элементтің нақты изотопын анықтайды жəне ядроның тұрақтылығына əсер етеді.

Табиғи тұрақты алтын алтын-197 изотопынан тұрады.

Оның ядросында 79 протон жəне 118 нейтрон бар.

Сондықтан кəдімгі тұрақты алтын өндіру үшін 79 протоны бар кез келген ядроны алу жеткіліксіз.

Тиісті тұрақты изотоптың түзілуін, оның сақталуын жəне кейін металдық зат ретінде алынуын қамтамасыз ету қажет.

Дəл осы жерде химиялық элементті жасанды түрде жасау мен бағалы металды өнеркəсіптік жолмен өндіру арасындағы түбегейлі айырмашылық байқалады.

 

2. Неліктен алхимия бұл мəселені шеше алмады?

Алхимия атом ядросы ашылғанға дейін əлдеқайда ерте қалыптасты.

Оның əдістеріне қыздыру, балқыту, араластыру, еріту, тұндыру жəне əртүрлі химиялық түрлендірулер кірді.

Бірақ кəдімгі химиялық реакциялар негізінен электрондық құрылымдар мен химиялық байланыстарды өзгертеді.

Олар атом ядросындағы протондар санын өзгертпейді.

Сондықтан химиялық əдістер арқылы қорғасынды алтынға айналдыру мүмкін емес.

Бір химиялық элементті екіншісіне айналдыру үшін ядролық процесс қажет.

Бұл тарихи алхимияның мағынасыз болғанын білдірмейді.

Кейбір алхимиялық тəжірибелер зертханалық техниканың, химиялық талдаудың жəне эксперименттік əдістердің дамуына үлес қосты.

Алайда бір химиялық элементті екіншісіне айналдырудың іргелі міндеті кəдімгі химия арқылы қол жеткізу мүмкін болмаған физикалық процестерді ашуды талап етті.

Ғылым атом ядросының құрылымын анықтаған кезде алхимиктердің ежелгі арманы жаңа түсіндірмеге ие болды.

Мəселе енді белгісіз химиялық реагентті іздеуде емес еді.

Ол ядролық реакцияларды басқару міндетіне айналды.

 

3. Алғашқы мəлімдемелер.

1924 жыл

1924 жылы неміс зерттеушісі Adolf Miethe электр разрядының əсерімен сынаптан алтын алдым деген мəлімдеме жасады.

Бұл мəлімдеме ғылыми қоғамдастықтың үлкен қызығушылығын тудырды.

1924 жылғы тамызда Nature журналы «The Reported Transmutation of Mercury into Gold» атты материал жариялады.

Алайда бұл хабарламаға сақтықпен қаралды.

Негізгі мəселе анықталған алтынның шынымен атом ядроларының өзгеруі нəтижесінде пайда болғанын дəлелдейтін сенімді эксперименттік айғақтардың болмауында еді.

Заттың өте аз мөлшерімен жұмыс істеген кезде үлгілердің ластану мүмкіндігі ерекше маңызды.

Тіпті алтынның болмашы іздері де трансмутация болды деген қате қорытындыға əкелуі мүмкін.

Сонымен қатар болжанған физикалық механизм сол кезде белгілі атомдық физика заңдары тұрғысынан түсіндіруді қажет етті.

1926 жылы Nature бұл мəселені «The Present Position of the Transmutation Controversy» атты жарияланымда талқылауды жалғастырды.

Бұл жұмыстардың тарихи маңызы алтынды жасанды түрде алудың түпкілікті дəлелденуінде емес.

Олар алхимиялық түсініктерден мəселені ғылыми тұрғыдан қоюға көшуді көрсетеді.

Ғылым тек нəтиже туралы мəлімдемені ғана талап етпейді.

Ол қайталанатын экспериментті, анықталған физикалық механизмді жəне алынған заттың шығу тегіне қатысты сенімді дəлелдерді талап етеді.

 

4. 1941 жыл.

Жасанды алтын бұрыннан бар

Эксперименттік ядролық физиканың дамуымен түбегейлі бетбұрыс жасалды.

1941 жылғы 1 қазанда Physical Review журналы R. Sherr, K. T. Bainbridge жəне H. H. Anderson авторларының «Transmutation of Mercury by Fast Neutrons» атты зерттеуін жариялады.

Зерттеушілер жылдам нейтрондардың сынапқа əсерін зерттеді.

Ядролық реакциялар нəтижесінде алтынның радиоактивті изотоптары, соның ішінде алтын-198 жəне алтын-199 анықталды.

Жұмыста ядролық түрленулердің басқа өнімдері де сипатталды.

Бұл металдарды химиялық жолмен түрлендіру туралы бұрынғы мəлімдемелермен салыстырғанда түбегейлі басқа нəтиже болды.

Əңгіме эксперименттік əдістермен тіркелген ядролық реакция өнімдері туралы болды.

Осылайша, алтынның радиоактивті изотоптарын жасанды түрде алу Үлкен адрондық коллайдер салынғанға дейін əлдеқашан сенімді түрде көрсетілген еді.

1941 жылғы жұмыс осы бағыттағы алғашқы сенімді құжатталған зерттеулердің бірі болып саналады.

Демек, CERN 2025 жылы адамзат тарихында алғаш рет алтын жасады деген тұжырым тарихи тұрғыдан қате.

CERN-нің жетістігі басқа нəрседе болды.

Зерттеушілер аса жоғары энергия жағдайындағы ядролық түрленулер мен ауыр ядролардың өзара əрекеттесуінің ерекше механизмі туралы жаңа сандық мəліметтер алды.

 

5. CERN 2025.

Қорғасын алтынға айналған кезде

2025 жылғы 7 мамырда Physical Review C журналында ALICE Collaboration зерттеуі жарияланды:

«Proton emission in ultraperipheral Pb-Pb collisions at √sNN = 5.02 TeV».

8 мамырда CERN зерттеу нəтижелерін таныстырды.

Эксперимент Үлкен адрондық коллайдерде жоғары энергиялы қорғасын ядроларының шоқтарын пайдалану арқылы жүргізілді.

Бастапқы материал қорғасын-208 болды.

Бұл изотоптың ядросында 82 протон жəне 126 нейтрон бар.

Белгілі бір ядролық өзара əрекеттесулер кезінде ол протондар мен нейтрондардың бір бөлігін жоғалтуы мүмкін.

Егер протондар саны 82-ден 79-ға дейін азайса, алтын ядросы түзіледі.

Бір протон жоғалғанда таллий пайда болады.

Екі протон жоғалғанда сынап пайда болады.

Үш протон жоғалғанда алтын пайда болады.

Ал жоғалған нейтрондар саны жаңа элементтің нақты қандай изотопы түзілетінін анықтайды.

Алайда эксперименттің ең қызықты ерекшелігі — мұндай процестер үшін екі ядроның тікелей соқтығысуы қажет емес.

Олардың бір-біріне өте жақын қашықтықтан өтуі жеткілікті.

 

6. Жанаспай соқтығысу

Үлкен адрондық коллайдердегі қорғасын ядролары жарық жылдамдығына жақын жылдамдықпен қозғалады.

Олардың күшті электромагниттік өрістері бар.

Екі ядро бір-біріне жақын өтіп, олардың ядролық көлемдері қабаттаспаған кезде ультраперифериялық өзара əрекеттесулер пайда болады.

Мұндай жағдайда кəдімгі тікелей ядролық соқтығысу болмайды.

Бірақ бір ядроның электромагниттік өрісі екіншісіне əсер ете алады.

Кванттық физикада тиісті процестер фотондар алмасуы арқылы сипатталады.

Фотонның жұтылуы ядроны қозған күйге келтіруі мүмкін.

Қозу нəтижесінде ядро нейтрондар мен протондарды шығара алады. Бұл процесс электромагниттік диссоциация деп аталады.

Дəл осы процесс ALICE зерттеген қорғасынның басқа элементтерге айналуының негізін құрайды.

Бөлініп шыққан бөлшектерді тіркеу үшін шоқтардың қозғалыс бағытымен ұшып шығатын протондар мен нейтрондарды өлшеуге арналған арнайы калориметрлер пайдаланылды.

Зерттеушілер нейтрондармен бірге нөл, бір, екі немесе үш протон шығарылатын реакция арналарының əсерлік қималарын өлшеді.

Нəтижелерді əрі қарай түсіндіру RELDIS қоса алғанда, ядролық физика модельдерінің көмегімен жүргізілді.

Маңызды ғылыми жайт — пайда болған екінші реттік алтын ядролары ALICE детекторында жеке алтын атомдары ретінде тікелей анықталмады.

Олардың түзілуі өлшенген реакция арналары мен тиісті физикалық модель негізінде сандық тұрғыдан бағаланды.

Бұл айырмашылық зерттеу нəтижелерін дұрыс түсіну үшін аса маңызды.

 

7. Алтын ядросы қалай түзіледі?

Түрленудің ықтимал арналарының бірін қарастырайық.

Бастапқы қорғасын-208 ядросында 82 протон жəне 126 нейтрон бар.

Электромагниттік қозудан кейін ол үш протон мен екі нейтрон жоғалтты делік.

Протондар саны 79-ға дейін азаяды.

Нейтрондар саны 124-ке дейін азаяды.

Нуклондардың жалпы саны 203 болады.

Нəтижесінде алтын-203 ядросы пайда болады.

Ядролық құрамның өзгеруін қарапайым түрде былай көрсетуге болады:

²⁰⁸Pb → ²⁰³Au + 3p + 2n

Мұнда p — протонды, ал n — нейтронды білдіреді.

Бұл жазба нуклондар саны мен электр зарядының сақталуын көрсетеді. Алайда ол физикалық реакцияның толық сипаттамасы емес, өйткені нақты процесс электромагниттік қозуды жəне энергия мен импульстің сақталу заңдарының орындалуын талап етеді.

Алынған ядро шынымен де алтын химиялық элементіне жатады.

Алайда алтын-203 тұрақты изотоп емес.

Оның жартылай ыдырау кезеңі шамамен 60 секунд.

Ол радиоактивті бета-ыдырауға ұшырап, сынап-203-ке айналады.

Демек, алтын ядросының пайда болуы ұзақ сақталатын металдық алтынның бар екенін білдірмейді.

Дəл осы айырмашылық ядролық трансмутацияның өнеркəсіптік əлеуетін бағалауда шешуші мəнге ие.

 

8. Нағыз алтын жəне тұрақты алтын

Табиғи тұрақты алтын іс жүзінде толығымен алтын-197 изотопынан тұрады.

Бұл изотоптың əрбір ядросында 79 протон жəне 118 нейтрон бар.

79 протоны бар кез келген изотоп алтын химиялық элементіне жатады.

Алайда əртүрлі изотоптардың ядролық тұрақтылығы айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін.

Олардың кейбірі радиоактивті.

Белгілі бір уақыт ішінде олар басқа ядроларға айналады.

Басқалары салыстырмалы түрде ұзақ өмір сүреді, бірақ олар да тұрақты емес.

Кəдімгі ұзақ сақталатын алтынды алу үшін тұрақты алтын-197 изотопын өндіру қажет.

Бірақ мұның өзі жеткіліксіз.

Көп мөлшерде атомдар алу, оларды сақтау, басқа реакция өнімдерінен бөліп алу, радиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жəне практикалық пайдалануға жарамды металл қалыптастыру қажет.

Басқаша айтқанда, алтын ядросын жасау, тұрақты изотоп алу жəне алтын құймасын дайындау — үш бөлек технологиялық міндет.

Біріншісі эксперименттік ядролық физика арқылы шешілген.

Екіншісі физикалық тұрғыдан мүмкін жəне табиғатқа белгісіз процесс емес.

Үшіншісі жасанды трансмутация арқылы экономикалық тұрғыдан бəсекеге қабілетті өнеркəсіптік өндіріс түрінде əлі шешілген жоқ.

 

9. Секундына 89 000 ядро.

Ғылыми жетістіктің ауқымы

CERN-нің 2025 жылғы 8 мамырдағы хабарламасына сəйкес, ALICE экспериментінің жағдайында алтын ядроларының түзілу жылдамдығы секундына шамамен 89 000 ядроға жетуі мүмкін еді.

Бір қарағанда, бұл көрсеткіш елеулі болып көрінеді.

Алайда атом ядросының массасы өте аз.

Зерттеушілердің бағалауынша, 2015–2018 жылдар аралығындағы LHC Run 2 кезеңінде барлық төрт негізгі өзара əрекеттесу нүктесінде шамамен 86 миллиард алтын ядросы түзілген.

Олардың жиынтық массасы шамамен 29 пикограмм болды.

Яғни:

0,000000000029 грамм.

Бір граммда бір триллион пикограмм бар.

Демек, 29 пикограмм бір грамнан шамамен 34,5 миллиард есе аз.

Қосымша теориялық есептеуді қарастырайық.

Егер қондырғы секундына үздіксіз 89 000 алтын ядросын өндірсе жəне əр ядроның орташа массасы шамамен 197 атомдық масса бірлігіне тең болса, бір грамм алтын өндіру үшін шамамен 1,1 миллиард жыл қажет болар еді.

Бұл тек математикалық экстраполяция.

Ол пайда болған ядролардың жойылуын немесе жоғалуын, үдеткіштің тоқтап тұру кезеңдерін жəне өнімді бөліп алудың техникалық мүмкін еместігін есепке алмайды.

Бұл LHC жұмысының болжамы емес.

Бұл жекелеген атом ядроларын жасау мен макроскопиялық мөлшердегі затты өндіру арасындағы сандық алшақтықты көрсету ғана.

Бір грамм алтын металлургия өнеркəсібі үшін аз мөлшер.

Бірақ қазіргі трансмутация эксперименттері тұрғысынан ол атом ядроларының орасан зор санын білдіреді.

Сондықтан CERN-нің ғылыми жетістігін алынған металл мөлшерімен бағалауға болмайды.

Оның маңызы атом ядроларының өзгеруінің іргелі процестерін эксперименттік тұрғыдан зерттеуде жатыр.

 

10. Неліктен алынған алтынды жинап алу мүмкін емес?

Зерттелген процестер нəтижесінде пайда болған алтын ядролары аса жоғары қозғалыс энергиясын сақтайды.

Ядро құрамы өзгергеннен кейін оның электр заряды мен импульсі арасындағы қатынас өзгереді.

Сондықтан екінші реттік ядролар бастапқы қорғасын шоғының траекториясын дəл қайталамайды.

Олар біртіндеп жобаланған орбитадан ауытқиды.

Одан кейін мұндай ядролар үдеткіш қондырғысының элементтерімен, соның ішінде коллиматорлармен жəне вакуумдық жүйенің қабырғаларымен өзара əрекеттеседі.

Осы өзара əрекеттесулер кезінде олар жеке нуклондарға жəне басқа екінші реттік өнімдерге ыдырауы мүмкін.

Осылайша, эксперимент алтын ұнтағын да, балқыған металды да, алуға дайын алтын құймасын да өндірмейді.

Онда қысқа уақыт өмір сүретін екінші реттік ядролар зерттеледі.

Өнеркəсіптік өндіріс үшін алынған затты сақтауды, баяулатуды, жинауды, бөлуді жəне тазартуды қамтамасыз ететін түбегейлі басқа жүйе қажет болар еді.

Трансмутация процесінің болуы өнімді бөліп алу технологиясының бар екенін білдірмейді.

Бұл — негізгі инженерлік шектеулердің бірі.

 

11. CERN нақты нені ашты?

2025 жылғы нəтижелердің ғылыми жаңалығын асыра көрсетпей анықтау қажет.

CERN алтынды жасанды түрде жасау мүмкіндігін алғаш рет дəлелдеген жоқ. Мұндай ядролық түрленулер бұдан əлдеқайда бұрын белгілі болған.

ALICE LHC-дегі ультраперифериялық өзара əрекеттесулер кезінде қорғасын208 ядросының электромагниттік диссоциациясы нəтижесінде протондар мен нейтрондардың бөліну процестеріне жаңа өлшеулер жүргізді.

Алынған мəліметтер əртүрлі элементтердің екінші реттік ядроларының түзілуімен байланысты реакция арналарын зерттеуге мүмкіндік берді.

Атап айтқанда, үш протон бөлінетін өлшенген арна қорғасынның атомдық нөмірінің 82-ден 79-ға дейін азаюына сəйкес келеді.

Нəтижелерді түсіндіру кезінде зерттеушілер кейбір эксперименттік шамалардың RELDIS моделімен сəйкес келетінін, ал басқа арналарда айырмашылықтар бар екенін анықтады.

Бұл айырмашылықтардың дербес ғылыми маңызы бар.

Олар ядролық реакциялар модельдерін жетілдіруге мүмкіндік береді.

Сонымен қатар бұл зерттеулер үдеткіштер физикасы үшін тікелей маңызды.

Ядролар құрамының өзгеруі ауыр ион шоқтарының тұрақтылығына əсер етеді.

Екінші реттік ядролар орбитадан шығып, бөлшектердің жоғалуына себеп болуы мүмкін.

Сондықтан ALICE нəтижелері тек ядролық трансмутацияны зерттеу үшін ғана емес, қазіргі жəне болашақ үдеткіштердің жұмысын жетілдіру үшін де пайдалы.

Олардың расталған ғылыми құндылығы дəл осында жатыр.

 

12. Жерден бұрын пайда болған алтын

MACKGOLD | OBSIDIAN CIRCLE ұйымының бұған дейінгі «Алтынның ғарыштық шығу тегі» атты зерттеуінде Ғаламдағы ауыр элементтердің пайда болуы қарастырылған.

Бүгінде Жерде кездесетін алтынның шығу тегі біздің ғаламшарымыз қалыптасқанға дейінгі кезеңге жатады.

Оның атом ядролары ғарыш нысандарының алдыңғы ұрпақтарында болған астрофизикалық процестер нəтижесінде пайда болған.

Ауыр элементтердің пайда болуының маңызды механизмдерінің бірі — rпроцесс деп аталатын нейтрондарды жылдам қармау процесі.

Бұл процесс үшін қажетті жағдайлар кейбір аса экстремалды астрофизикалық оқиғалар кезінде туындайды.

Ең жақсы зерттелген көздердің бірі — нейтрон жұлдыздарының бірігуі.

Қосымша зерттеулер магнетарлардың қуатты жарқылдарының да ықтимал рөлін көрсетеді.

2025 жылғы 29 сəуірде NASA мұрағаттық астрономиялық бақылауларды талдауға жəне магнетарлар белсенділігімен байланысты ауыр элементтердің түзілуін модельдеуге негізделген зерттеу материалдарын таныстырды.

Алайда алтынның пайда болуына əртүрлі астрофизикалық көздердің салыстырмалы үлесі əлі түпкілікті анықталған жоқ.

Алтынның ғарыштық шығу тегі мен CERN-де зерттелген механизмді ажырату қажет.

Астрофизикалық жағдайларда ауыр элементтер нейтрондарды бірінен соң бірін қармау жəне одан кейінгі ядролық түрленулер арқылы пайда болуы мүмкін.

ALICE эксперименттерінде басқа жол қарастырылады.

Бұрыннан бар ауыр қорғасын ядросы құрамындағы нуклондардың бір бөлігін жоғалтады.

Екі жағдайда да нəтиже алтын химиялық элементінің ядросы болуы мүмкін.

Осылайша, табиғи немесе жасанды шығу тегі элементтің іргелі болмысын өзгертпейді.

Алтын ядросы астрофизикалық оқиғада пайда болса да, адам басқаратын ядролық процесс нəтижесінде түзілсе де, алтын болып қала береді.

 

13. Жасанды алтын табиғи алтыннан ерекшелене ала ма?

Болашақ технология тұрақты алтын-197 алуға мүмкіндік берді деп елестетейік.

Бұл нағыз алтын бола ма?

Иə.

Жасанды жолмен алынған алтын-197 ядросында табиғи алтын-197 ядросындағыдай 79 протон жəне 118 нейтрон болады.

Электрондық күйлері бірдей болған жағдайда атомдардың іргелі химиялық қасиеттері де бірдей болады.

Егер мұндай атомдардың жеткілікті санын металдық құрылымға біріктірсе, нағыз алтын алынады.

Оның жасанды шығу тегі металды жалған етпейді.

Айырмашылықтар қоспаларда, микроқұрылымда, өндіріс жағдайларында жəне материалдың құжатпен расталған шығу тегінде болуы мүмкін.

Алайда химиялық элемент пен оның тұрақты изотопы сол күйінде қалады.

Бұл алтынның жаңа атомдарын жасау мүмкін емес деген мағынада абсолютті физикалық сиректікке ие емес екенін білдіреді.

Оның қазіргі сиректігі қолданыстағы технологиялар мен экономикалық жағдайларда қолжетімді ұсыныстың шектеулі болуымен байланысты.

Əлемдік алтын нарығының болашағын талдағанда дəл осы айырмашылықты ескеру қажет.

 

14. Атомнан өнеркəсіптік өндіріске дейін

Өнеркəсіптік технология жасау үшін жеке ядролық реакцияны көрсетудің өзі жеткіліксіз.

Өзара байланысты күрделі міндеттер кешенін шешу қажет.

Ең алдымен тұрақты алтын-197 изотопын жоғары селективтілікпен өндіруді қамтамасыз ету керек.

Одан кейін жеткілікті өнімділікке қол жеткізу қажет.

Қажетсіз радиоактивті изотоптардың түзілуін азайту керек.

Реакция өнімдерін бөліп алу жəне ажырату жүйесін құру керек.

Радиациялық жəне техникалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету қажет.

Өндірілген металдың əрбір бірлігіне жұмсалатын энергия мен ресурс шығынын азайту қажет.

Жабдықтың үздіксіз жұмысын ұйымдастыру керек.

Ақырында табиғи алтынды өндірумен, өңдеумен жəне тазартумен бəсекелесе алатын өзіндік құнға қол жеткізу қажет.

Бұл міндеттердің əрқайсысы жеке инженерлік шешімді талап етеді.

Олардың жиынтығы ядролық трансмутация фактісінің өзінен əлдеқайда күрделі.

Қазіргі үдеткіштер материяның іргелі қасиеттерін зерттеу үшін жасалған.

Олар бағалы металдар өндіретін өнеркəсіптік кəсіпорындар емес.

Сондықтан CERN нəтижелерін жасанды алтынның жақын арада коммерциялық өндіріске шығатынының дəлелі ретінде түсіндіруге болмайды.

Мұндай түсіндіру зерттеудің нақты нəтижелеріне сəйкес келмейді.

 

15. Энергия — сиректіктің жаңа шекарасы

Қазіргі кезеңде алтынның жаңа ұсынысы негізінен табиғи алтынды өндіру жəне бұрын өндірілген металды қайта өңдеу арқылы қалыптасады.

Екі процесс те бұрыннан бар атомдарды пайдаланады.

Ядролық трансмутация олардан түбегейлі ерекшеленеді.

Ол атом ядросының құрамын өзгертуді талап етеді.

Бұл үшін арнайы ядролық реакциялар, тиісті энергетикалық жағдайлар жəне күрделі технологиялық инфрақұрылым қажет.

Демек, егер болашақта өнеркəсіптік трансмутация іс жүзінде жүзеге асырылатын болса, алтын өндірудің экономикалық шектеулері өзгеруі мүмкін.

Негізінен геологиялық кен орындарына тəуелділіктің орнына қолжетімді энергияға, ядролық технологияларға, өндірістік қуаттарға жəне инженерлік тиімділікке тəуелділік пайда болады.

Бірақ бұл жерде қате қорытындыдан сақ болу маңызды.

Арзан энергияның болуы өздігінен арзан алтынға кепілдік бермейді.

Электр энергиясының бағасы төмен болғанның өзінде ядролық реакциялардың ықтималдығына, қондырғылардың өнімділігіне, жабдықтардың қызмет ету мерзіміне, шикізат құнына, радиациялық қорғанысқа жəне өнімді бөліп алуға байланысты шектеулер сақталуы мүмкін.

Сондықтан жасанды алтынды жаппай өндіру тек энергетикалық прогресті ғана талап етпейді.

Ол ядролық реакцияны тиімді өнеркəсіптік процеске айналдыра алатын технологиялық жүйені қажет етеді.

Физика заңдары трансмутацияға мүмкіндік береді.

Бірақ оның коммерциялық тиімділігіне кепілдік бермейді.

 

16. Əлемдік алтын қоры. Шын мəнінде не шектеулі?

Болашақ нарықты бағалау үшін тек табиғи кен орындарын ғана емес, адамзат жинақтаған металды да ескеру қажет.

World Gold Council деректері бойынша 2025 жылдың соңында жер үстіндегі əлемдік алтын қоры шамамен 219 891 тонна деп бағаланды.

2026 жылдың екінші тоқсанының соңына қарай бұл бағалау шамамен 222 600 тоннаға жетті.

Бұл алтын бұрыннан өндірілген жəне оның басым бөлігі зергерлік бұйымдар, инвестициялық құймалар, монеталар, орталық банктердің резервтері жəне басқа материалдық қорлар түрінде сақталып келеді.

Көптеген тұтынылатын шикізат түрлерінен айырмашылығы, алтын кəдімгі пайдалану барысында іс жүзінде жойылмайды.

Оны қайта балқытуға, тазартуға жəне бірнеше рет айналымға қайтаруға болады.

Сондықтан əлемдік алтын нарығын тек жыл сайынғы өндіріс көлемі негізінде талдау мүмкін емес.

World Gold Council деректері бойынша 2025 жылы алтынның кен өндіру көлемі шамамен 3 672 тонна болды.

Тағы шамамен 1 404 тонна қайта өңдеу есебінен алынды.

Басқа құрамдас бөліктерді қоса есептегендегі жалпы ұсыныс шамамен 5 002 тоннаға бағаланды.

Бұл көрсеткіштер алтын нарығының маңызды ерекшелігін көрсетеді.

Жыл сайынғы өндіріс əлемде бұрыннан жинақталған алтын қорының салыстырмалы түрде аз бөлігін құрайды.

Бірақ алтын бағасы тек металдың физикалық мөлшеріне байланысты емес. Оған қолданыстағы қорлардың иелерінің мінез-құлқы да əсер етеді.

Егер инвесторлар, мемлекеттер жəне басқа нарық қатысушылары алтынды сақтауды жөн көрсе, жинақталған металдың едəуір бөлігі ағымдағы ұсыныстан тыс қалады.

Егер олардың қалауы өзгерсе, бұрын жинақталған қордың бір бөлігі нарыққа қайта шығуы мүмкін.

Демек, алтынның экономикалық шектеулілігі бір мезгілде геологияға, технологияларға жəне адамдардың шешімдеріне тəуелді.

Бұл жағдай жасанды трансмутацияны қарастырғанда іргелі маңызға ие.

 

17. Адамзат алтынды тоннамен өндіре ала ма?

Іргелі физика тұрғысынан тұрақты алтын ядроларының үлкен мөлшерін жасанды түрде алуға жалпы тыйым жоқ.

Алайда физикалық тыйымның болмауы практикалық тұрғыдан жүзеге асырылатын өндіріс жолының бар екенін білдірмейді.

Жекелеген ядролардың эксперименттік түзілуі мен тоннамен өлшенетін металдық алтын өндірісінің арасында өнімділікті бірнеше есе емес, орасан зор деңгейде арттыру, технологиялық архитектураны өзгерту жəне экономикалық тиімділікке қол жеткізу қажеттілігі жатыр.

Бұл айырмашылықтың ауқымы CERN нəтижелерімен салыстырғанда ерекше айқын көрінеді.

LHC Run 2 кезеңінде барлық төрт негізгі өзара əрекеттесу нүктесінде шамамен 29 пикограмм алтын түзілді.

Бір тонна бір миллион грамға тең.

Немесе əрқайсысының массасы 29 пикограмм болатын шамамен 3,45 × 10¹⁶ мөлшерге тең.

Демек, тонна көлеміндегі өндіріске көшу үшін қондырғылар санын жай ғана арттыру жеткіліксіз.

Технологиялық тиімділіктің түбегейлі жаңа деңгейі қажет.

Болашақ ядролық технологиялар өнімдірек процестерді ашуы мүмкін.

Сондай-ақ экономикалық жəне физикалық-техникалық шектеулер соншалықты маңызды болып, алтынның өнеркəсіптік трансмутациясы ешқашан бəсекеге қабілетті болмауы да мүмкін.

Қазіргі ғылым мұндай технологияның қашан пайда болатынын сенімді түрде анықтай алмайды.

Сондай-ақ мұндай технология міндетті түрде жасалады деп айтуға негіз бермейді.

Сондықтан жасанды алтынның жақын арада өнеркəсіптік өндірісі басталады деген болжамдар тиісті өндірістік сипаттамалар мен экономикалық есептеулер дəлелденгенге дейін алыпсатарлық сипатта қарастырылуы тиіс.

 

18. Алтын қашан сирек болудан қалады?

Мыңдаған жылдар бойы алтын адамзат өркениетінде ерекше орын алды.

Оның құндылығы тек физикалық қасиеттерімен ғана емес, шектеулі қолжетімділігімен, ұзақ сақталуымен, оңай танылуымен жəне тарихи қалыптасқан сеніммен байланысты болды.

Бүгінде бұрын негізінен философиялық болжамдар саласына жататын сұрақты қою қажет.

Егер адамзат тұрақты алтынды негізінен өнеркəсіптік өндіріс қуаттарымен ғана шектелетін мөлшерде жасауды үйренсе, не болады?

Мұндай технология жасалды деп елестетейік.

Ол қауіпсіз.

Оны кең ауқымға бейімдеуге болады.

Ол жоғары тазалықтағы алтын-197 өндіруге мүмкіндік береді.

Оның өзіндік құны табиғи алтынды өндіру құнынан айтарлықтай төмен.

Сонымен қатар өндірістік қуаттарды жылдам арттыруға болады.

Мұндай жағдайда əлемдік алтын нарығының экономикалық құрылымы өзгере бастайды.

Мыңдаған жылдар бойы қолжетімділігі табиғи кен орындарына, жинақталған қорларға жəне қайта өңдеуге тəуелді болған металл қосымша ұсыныс көзіне ие болады.

Алтынды өнеркəсіптік тапсырыс бойынша өндіру мүмкін болуы ықтимал.

Бірақ сиректіктің жоғалуы пайдалылықтың жоғалуын білдірмейді.

Алтын электр өткізгіштігін, химиялық тұрақтылығын, коррозияға төзімділігін жəне оның қолданылуын қамтамасыз ететін басқа қасиеттерін сақтайды.

Заттың физикалық табиғаты өзгермейді.

Өзгеретіні — оның шектеулі ұсынысының экономикалық маңызы.

Бүгінде алтын тек өнеркəсіпте немесе зергерлік өндірісте қолдану мүмкіндігі үшін ғана бағаланбайды.

Сұраныстың едəуір бөлігі оның инвестициялық актив, құнды сақтау құралы жəне ресми резервтердің құрамдас бөлігі ретіндегі қызметімен байланысты.

Егер ұзақ мерзімді ұсыныс тапшылығы туралы күтулер жоғалса, алтынның жоғары инвестициялық бағасының кейбір негіздері əлсіреуі мүмкін.

Бұл жеке инвесторлардың, халықаралық қаржы институттарының жəне орталық банктердің мінез-құлқын өзгертуі ықтимал.

Алайда мұндай процесс міндетті түрде жылдам жүрмейді.

Тарихи сенім, сақтау институттары, нарық өтімділігі жəне резервтерді басқару тəжірибесі жаңа технологиялар пайда болғаннан кейін де сақталуы мүмкін.

Демек, геологиялық тұрғыдан қалыптасқан сиректіктің жоғалуы алтынның ақша жəне инвестициялық рөлінің автоматты түрде тоқтауын білдірмейді.

Ол осы рөлді қайта бағалауға жағдай жасайды.

 

19. Бір күні алтын мүлдем құнсыз болып қалуы мүмкін бе?

Бұл — зерттеудің ең радикалды сұрағы.

Жауап металдың өз құны мен сирек инвестициялық актив ретіндегі құны арасындағы түбегейлі айырмашылықты талап етеді.

Жасанды алтын жаппай қолжетімді əрі арзан болды делік.

Оның өндірісі енді аз ғана кен орындарының санымен шектелмейді.

Əлемдік ұсыныс сұранысқа жауап ретінде жылдам өсе алады.

Мұндай жағдайда ұзақ мерзімді сиректік күтуімен байланысты үстеме құн айтарлықтай қысқаруы мүмкін.

Алтынның шектеулі қолжетімділігі өздігінен жоғары құнға кепілдік беретін ерекше материал ретіндегі қабылдануы тоқтауы мүмкін.

Алайда бұдан оның нарықтық бағасы міндетті түрде нөлге түседі деген қорытынды шықпайды.

Алтынның пайдалы физикалық жəне химиялық қасиеттері бар.

Ол электроника өнеркəсібінде, арнайы технологиялық процестерде, жабындар өндіруде, зергерлік бұйымдар жасауда жəне басқа салаларда қолданылады.

Сонымен қатар материалдық өнімді жасау жəне өңдеу ресурстарды талап етеді.

Тіпті арзан жасанды өндірістің өзі жабдыққа, энергияға, бастапқы материалдарға, техникалық қызмет көрсетуге, тазартуға жəне жеткізуге шығындарды қажет етеді.

Сондықтан негіздірек сценарий — алтын инвестициялық үстеме құнының едəуір бөлігін жоғалтып, оның бағасы негізінен пайдалылықпен, өнеркəсіптік сұраныспен жəне өндіріс шығындарымен анықталатын жағдай.

Мұндай жағдайда алтын бірегей қасиеттері бар химиялық элемент болудан қалмайды.

Бірақ ол экономикалық тұрғыдан ерекше материал болудан қалуы мүмкін.

Сонымен қатар тағы бір жағдайды ескеру қажет.

Тіпті техникалық тұрғыдан арзан өндіріс патенттермен, монополиялық бақылаумен, мемлекеттік саясатпен, жабдықтардың қолжетімділігімен жəне халықаралық реттеумен шектелуі мүмкін.

Демек, егер ұсыныс жасанды түрде шектелсе, арзан технология арзан нарықтық бағаға кепілдік бермейді.

Сиректік үшін төленетін үстеме құн толық жоғалуы үшін адамзаттың алтынды жаппай өндіруді үйренуі ғана жеткіліксіз.

Əлемдік нарық қатысушылары ұзақ мерзімді перспективада металдың ірі қосымша көлемдері тұрақты түрде қолжетімді болатынына сенімді болуы керек. Күтулердің мұндай өзгеруі бағаға елеулі əсер етуі мүмкін.

Бірақ ықтимал баға құлдырауының ауқымын бүгін сенімді сандық түрде болжау мүмкін емес.

Алтын өзінің физикалық қасиеттерін жоғалтпай-ақ экономикалық ерекшелігін жоғалтуы мүмкін.

Əлемдік экономиканың болашағы үшін ең үлкен қызығушылық тудыратын мəселе де дəл осы.

 

20. Алтын болашағының үш сценарийі

Ядролық технологиялардың дамуы түбегейлі əртүрлі үш сценарийді тұжырымдауға мүмкіндік береді.

Бірінші сценарий. Алтын табиғи түрде сирек актив болып қалады Ядролық трансмутация ғылыми зерттеулерде қолданыла береді.

Өнімділік өте төмен деңгейде қалады.

Жасанды алтынның өзіндік құны табиғи металдың нарықтық бағасынан айтарлықтай жоғары болады.

Əлемдік нарық геологиялық өндіруге, қайта өңдеуге, қолданыстағы қорларға жəне инвестициялық сұранысқа тəуелді болып қала береді.

Бұл сценарийде жасанды алтын əлемдік бағаларға елеулі əсер етпейді.

Қазіргі белгілі технологиялар дəл осы жағдайға сəйкес келеді.

Екінші сценарий. Бəсекеге қабілетті жасанды өндіріс пайда болады

Тұрақты алтынды өнеркəсіптік көлемде өндіруге мүмкіндік беретін жаңа технология жасалады.

Өзіндік құн біртіндеп дəстүрлі кен өндіру құнына жақындайды немесе одан төмендейді.

Əлемдік нарықта қосымша ұсыныс көзі пайда болады.

Бастапқыда оның үлесі аз болуы мүмкін.

Бірақ өндіріс дамыған сайын бұл үлес өсе алады.

Мұндай жағдайда табиғи кен орындары жаңа алтынның жалғыз негізгі көзі болмайды.

Халықаралық бағалар болашақ ұсыныстың жаңа құрылымын ескере бастайды.

Қолданыстағы тау-кен компаниялары жекелеген кен орындарының табыстылығының өзгеруіне тап болуы мүмкін.

Алайда дəстүрлі кен өндіру міндетті түрде жойылмайды.

Оның бəсекеге қабілеттілігі өндірістік шығындар мен жаңа технологияның сипаттамаларына байланысты болады.

Үшінші сценарий. Алтын сиректік үшін төленетін үстеме құнының едəуір бөлігін жоғалтады

Тұрақты алтын өндірісі жаппай, қолжетімді жəне салыстырмалы түрде арзан болады.

Өнеркəсіптік қуаттарды жылдам арттыруға болады.

Нарық алтынның ұзақ мерзімді қолжетімділігін негізінен геологиямен шектелген деп қабылдауды тоқтатады.

Мұндай жағдайда сиректік күтуіне негізделген инвестициялық сұраныс айтарлықтай қысқаруы мүмкін.

Алтын металл ретіндегі қасиеттерін сақтайды.

Бірақ оның экономикалық орны технологиялық пайдалылығы жоғары кəдімгі өнеркəсіптік шикізатқа жақындауы мүмкін.

Бұл сценарий гипотетикалық болып табылады.

CERN нəтижелері де, қарастырылған басқа зерттеулер де адамзаттың оны жүзеге асыруға жақындап келе жатқанын дəлелдемейді.

Соған қарамастан, ол физикалық тұрғыдан жоққа шығарылмайды жəне ұзақ мерзімді стратегиялық талдауда қарастыруға лайық.

 

21. Өнеркəсіптік трансмутацияның геосаяси салдары

Алтынды жасанды түрде жаппай өндірудің пайда болуы тек бағалы металдар нарығын ғана өзгертпеуі мүмкін.

Ол мемлекеттер арасындағы қатынастарға, капиталдың халықаралық бөлінісіне жəне табиғи ресурстардың стратегиялық рөліне əсер етуі ықтимал.

Бүгінде алтын əлемнің əртүрлі аймақтарында өндіріледі.

Оның өндірісі геологиялық жағдайларға, кен орындарының қолжетімділігіне, тау-кен өнеркəсібіне салынатын инвестицияларға жəне ұлттық реттеуге байланысты.

Кейбір мемлекеттер алтын өндіру мен экспорттаудан елеулі экономикалық пайда алады.

Басқалары ірі ресми алтын резервтеріне ие.

Өнеркəсіптік трансмутация қазіргі артықшылықтар бөлінісін өзгерте алады.

Егер алтын өндірудің жаңа тəсілі ең алдымен технологиялық тұрғыдан дамыған мемлекеттерге қолжетімді болса, стратегиялық маңызға кен орындары емес, ядролық инфрақұрылым, энергетика, ғылыми құзыреттер жəне өндірістік жабдықтар ие болуы мүмкін.

Тəуелділіктің түбегейлі жаңа түрі пайда болады.

Айтарлықтай табиғи алтын қоры жоқ мемлекет те алтын өндірушіге айнала алады.

Керісінше, ірі кен орындары бар мемлекет табиғи ресурстарының бір бөлігінің экономикалық маңызы төмендеуіне тап болуы мүмкін.

Алайда мұндай ауысу жасанды алтынның еркін нарығына міндетті түрде əкелмейді.

Технологиялар шектеулі компаниялар немесе мемлекеттер тобының бақылауында болуы мүмкін.

Олардың таралуы экспорттық бақылауға, халықаралық шарттарға, лицензиялауға жəне ядролық қауіпсіздікке қатысты ұлттық талаптарға байланысты болуы ықтимал.

Осылайша, белгілі бір жағдайларда алтынның геологиялық шектеулілігі оның өндірісінің технологиялық жəне институционалдық шектеулілігімен алмастырылуы мүмкін.

Бұл болашақтағы бəсеке кен орындарын бақылау саласынан технологияларды бақылау саласына ауысуы мүмкін екенін білдіреді.

Бірақ мұндай ауысу шын мəнінде бəсекеге қабілетті өнеркəсіптік процесс пайда болған жағдайда ғана мүмкін.

Онсыз геосаяси салдарлар нақты болжам емес, сценарийлік талдаудың нысаны болып қала береді.

 

22. Нарық алтынды өндіруді үйренгенге дейін-ақ құнсыздандыра ала ма?

Əлемдік қаржы нарықтары тек ағымдағы физикалық ұсыныс көлемдеріне ғана жауап бермейді.

Олар болашақ өзгерістер туралы күтулерге де жауап береді.

Сондықтан əлеуетті маңызды ғылыми жаңалық өнеркəсіптік өнім пайда болмай тұрып-ақ актив бағасына əсер етуі мүмкін.

Зерттеушілер тұрақты алтынды жаппай өндіруге арналған сенімді дəлелденген технологияны ұсынды делік.

Ол тəуелсіз сынақтардан өтті.

Оның өзіндік құны тексерілді.

Өндірістік қуаттарды бірнеше есе арттыру мүмкіндігі көрсетілді.

Сонымен бірге нақты өндіріс көлемі əлі аз болып қалды.

Тіпті мұндай жағдайда да инвесторлар алтынның ұзақ мерзімді сиректігі туралы түсініктерін қайта қарай бастауы мүмкін.

Күтулердің өзгеруі жасанды металдың елеулі көлемі айналымға шықпай тұрып нарықтық бағаға əсер етуі ықтимал.

Алайда кері реакция да болуы мүмкін.

Егер жаңа технология күмəн тудырса, расталған өзіндік құнды қамтамасыз етпесе немесе іргелі инженерлік шектеулерге тап болса, нарық қатысушылары оған елеулі мəн бермеуі мүмкін.

Осылайша, ғылыми жаңалықтың əсері алтын өндірудің физикалық мүмкіндігіне ғана байланысты емес.

Ол технологиялық нəтижелердің сенімділігіне жəне нарықтың оларды өнеркəсіптік қолдану болашағына сенуіне байланысты.

Бұл — аса маңызды айырмашылық.

Ұсыныстың іргелі құрылымын өзгерту үшін нақты өндіріс қажет.

Ал нарық күтулерін өзгерту үшін кейде болашақ өндірістік мүмкіндіктің сенімді дəлелі жеткілікті болуы мүмкін.

Бірақ сенімді дəлелді жария мəлімдемемен, технологиялық презентациямен немесе теориялық модельмен шатастыруға болмайды.

Əлемдік нарыққа ең алдымен қайталанатын нəтижелер, расталған инженерлік көрсеткіштер жəне өндірісті кеңейтудің экономикалық негізделген мүмкіндіктері əсер ете алады.

 

23. Болашақтағы басты шектеу не болады?

Егер өнеркəсіптік ядролық трансмутация бір күні экономикалық бəсекеге қабілеттілікке жетсе, адамзат ресурстық шектеулер туралы жаңа түсінікке тап болады.

Бүгінде алтынның шектеулілігі негізінен табиғи қорлардың, кен өндіру мүмкіндіктерінің, қайта өңдеудің жəне бұрыннан бар металдың иелерінің мінезқұлқының жиынтығымен анықталады.

Жаппай трансмутацияға негізделген гипотетикалық экономикада ұсыныс қосымша өндірістік инфрақұрылымға тəуелді болады.

Бірақ бұл шектеуліліктің толық жоғалуын білдірмейді.

Ол басқа түрге ие болады.

Энергияның, жабдықтың, бастапқы материалдардың, ядролық реакциялардың, қауіпсіздік жүйелерінің жəне соңғы өнімді алудың құны маңызды болады.

Демек, алтын өндірісі негізінен геологиялық жағдайлар анықтайтын процестен технологиялық жағдайлар анықтайтын процеске ауысуы мүмкін.

Сонымен бірге технологияның өзі қымбат, күрделі жəне шектеулі болып қалуы ықтимал.

Сондықтан трансмутацияның дəлелденген физикалық мүмкіндігі міндетті түрде арзан алтынға əкеледі деп айтуға болмайды.

Ғылым тарихында физикалық тұрғыдан мүмкін, бірақ экономикалық жағынан тиімсіз процестердің көптеген мысалдары бар.

Ғылыми білім мүмкін болатын нəрсенің шекарасын анықтайды.

Инженерия жүзеге асыруға болатын нəрсенің шекарасын анықтайды.

Экономика бəсекеге қабілеттіліктің шекарасын анықтайды.

Жасанды алтынның өнеркəсіптік өндірісі үшін осы үш шарттың бір уақытта орындалуы қажет.

 

24. Сиректік абсолютті болудан қалған кезде

Сиректік ұғымы нақты анықтаманы талап етеді.

Алтын сирек, өйткені оның жаңа ядроларын жасанды түрде жасау мүмкін емес деген пікір дұрыс емес.

Ядролық физика керісінше екенін дəлелдеді.

Алтын экономикалық тұрғыдан шектеулі, өйткені қолжетімді ұсыныс бұрыннан бар қорлармен, табиғи өндірумен, қайта өңдеумен жəне технологиялармен анықталады.

Табиғи кен орындарының сиректігі — геологиялық факт.

Бірақ экономикалық сиректік өзгермейтін физикалық заң емес.

Ол адамзаттың затты алу жəне пайдалану үшін қандай құралдарға ие екеніне байланысты.

Бұл — түбегейлі айырмашылық.

Егер бір күні тұрақты алтын өндірісі əлемдік нарық қажеттіліктерімен салыстыруға болатын көлемде қолжетімді болса, геологиялық сиректіктің маңызы төмендейді.

Бірақ табиғи кен орындарының саны шектеулі деген факт жойылмайды.

Оның экономикалық маңызы өзгереді.

Осылайша, ядролық трансмутация алтынның табиғи сиректігі туралы түсінікті жоққа шығармайды.

Ол табиғи сиректік пен экономикалық сиректік толықтай бірдей ұғымдар емес екенін көрсетеді.

Бұл қорытындының мəні бағалы металдар нарығының шеңберінен əлдеқайда кең.

Ол табиғи ресурстардың, ғылыми прогрестің жəне өркениеттің технологиялық мүмкіндіктерінің өзара байланысы туралы жалпы мəселеге қатысты.

 

25. Адамзат мүмкіндіктің шекарасын өзгертуде

Ғылыми даму тарихы физикалық принциптің ашылуы мен оның өнеркəсіптік қолданылуы арасында ондаған жылдар өтуі мүмкін екенін көрсетеді.

Кейде одан да көп уақыт өтеді.

Сонымен бірге əрбір ғылыми жаңалық коммерциялық тұрғыдан тиімді технологияның негізіне айнала бермейді.

Кейбір процестер іргелі зерттеу нысаны болып қала береді.

Басқалары жаңа материалдар, энергия көздері жəне инженерлік шешімдер пайда болғаннан кейін ғана практикалық қолданыс табады.

Үшіншілері ешқашан бəсекеге қабілетті өзіндік құнға жете алмауы мүмкін.

Алтынды жасанды түрде алу бүгінде дəлелденген физикалық мүмкіндік саласына жатады.

Бірақ жасанды алтынды бəсекеге қабілетті бағамен өнеркəсіптік өндіру қалыптасқан технологиялық шындық емес.

Бұл жағдай ядролық физика жетістіктерінің маңызын төмендетпейді.

Керісінше.

Ол материяны түрлендіру мүмкіндігі туралы білім мен адамзаттың осы мүмкіндікті экономикалық тұрғыдан маңызды ауқымда пайдалану қабілеті арасындағы шекараны көрсетеді.

Дəл осы шекарада іргелі физика өнеркəсіптік экономикамен тоғысады.

 

Қорытынды.

Алхимияның соңғы шекарасы

Ғасырлар бойы адамзат кəдімгі металды алтынға айналдыруға ұмтылды.

Алхимиктер мұны мүмкін ететін белгісіз затты іздеді.

Кейін физиктер атом ядросын ашты.

Оның құрылымын анықтады.

Протондар мен нейтрондар санын өзгертуді үйренді.

Радиоактивті изотоптар алуды меңгерді.

Бір химиялық элементті екіншісіне айналдыруды үйренді.

1941 жылы зерттеушілер ядролық реакциялар арқылы алтынның радиоактивті изотоптарын эксперименттік түрде алып қойған еді.

2025 жылы ALICE Collaboration Үлкен адрондық коллайдердегі ультраперифериялық өзара əрекеттесулер кезінде қорғасын ядроларының түрленуі туралы жаңа сандық зерттеу нəтижелерін жариялады.

Демек, алхимиктердің ежелгі арманы физикалық тұрғыдан қол жетпейтін нəрсе болудан қалды.

Адам нағыз алтынның ядроларын жасай алады.

Бірақ жаңа міндет пайда болды.

Енді мəселе табиғат заңдары бір элементті екіншісіне айналдыруға мүмкіндік бере ме деген сұрақта емес.

Мүмкіндік береді.

Мəселе — адамзат мұндай түрлендіруді үздіксіз, қауіпсіз, өнеркəсіптік көлемде жəне бəсекеге қабілетті бағамен жүзеге асыра ала ма деген сұрақта.

Қазіргі технологиялар жасанды алтынды осындай тəсілмен экономикалық тұрғыдан маңызды мөлшерде өндіруге мүмкіндік бермейді.

Сондықтан CERN нəтижелері бағалы металдың жаңа өнеркəсіптік көзі пайда болғанын білдірмейді.

Олар адамның материяның ядролық болмысын өзгертетін процестерді эксперименттік тұрғыдан зерттеп, пайдалана алатынын көрсетеді.

Алайда ұзақ мерзімді перспективада одан да маңызды сұрақ туындайды.

Егер алтын өндіру негізінен табиғи кен орындарына тəуелді болудан қалса, не болады?

Мүмкін, адамзат тұрақты алтынды жаппай өндіруге мүмкіндік беретін технологияларды жасар.

Мүмкін, іргелі инженерлік жəне экономикалық шектеулер мұндай өндірістің бəсекеге қабілетті болуына ешқашан жол бермес.

Қазіргі ғылым бұл екі нəтижесінің ешқайсысын үзілді-кесілді растауға жеткілікті негіз бермейді.

Бірақ егер жаппай трансмутация шындыққа айналса, оның салдары металлургияның шеңберінен əлдеқайда асып түседі.

Əлемдік алтын ұсынысының құрылымы өзгеруі мүмкін.

Тау-кен өнеркəсібінің табыстылығы өзгеруі мүмкін.

Табиғи кен орындарының геосаяси маңызы өзгеруі мүмкін.

Алтынның инвестициялық бағалануы жəне оның құн сақтау құралы ретіндегі қабылдануы өзгеруі мүмкін.

Ең бастысы, алтын өзінің іргелі физикалық қасиеттерінің ешқайсысын жоғалтпай-ақ тарихи сиректік үстеме құнының едəуір бөлігін жоғалтуы мүмкін.

Бұл ерекше экономикалық өзгеріс болар еді.

Алтын атомы сол күйінде қалады.

Оның ядросында бұрынғыдай 79 протон болады.

Металл өзінің химиялық тұрақтылығын, электр өткізгіштігін жəне технологиялық пайдалылығын сақтайды.

Бірақ адамзаттың ол үшін бұрынғы бағаны төлеуге дайындығы түбегейлі өзгеруі мүмкін.

Сондықтан болашақтың басты сұрағы — алтын нағыз алтын болып қала ма деген мəселе емес.

Қалады.

Сұрақ — ол экономикалық тұрғыдан ерекше материал болып қала ма?

Ғылым адамның алтын ядроларын жасай алатынын дəлелдеді.

Инженерия адамның тұрақты алтынды жаппай, бəсекеге қабілетті бағамен өндіре алатынын əлі дəлелдеген жоқ.

Ал экономика алтынның сиректігі оның ұсынысын анықтайтын негізгі шектеу болудан қалған əлемде оның құны қандай болатынын əлі білмейді.

Дəл осы жерде алхимиктердің ежелгі арманы аяқталып, қазіргі өркениеттің жаңа сұрағы басталады.

Миллиардтаған жыл бұрын алтын аса экстремалды астрофизикалық жағдайларда пайда болды.

Əлдеқайда кейін адам атом ядроларын өздігінен өзгертіп, осы элементті алуды үйренді.

Бірақ жеке ядро мен өнеркəсіптік өндіріс арасында əлі де орасан зор технологиялық алшақтық бар.

Егер ол бір күні еңсерілсе, адамзат алтынның жоғалуына емес, оның тарихи құнының экономикалық негіздерінің бір бөлігінің жоғалуына тап болуы мүмкін.

Алтынның физикалық табиғаты өзгеріссіз қалуы мүмкін.

Бірақ оның экономикалық тағдыры міндетті түрде өзгеріссіз қалуға тиіс емес.

 

Негізгі ғылыми жəне талдамалық дереккөздер

ALICE Collaboration. Proton emission in ultraperipheral Pb-Pb collisions at √sNN =

5.02 TeV. Physical Review C, 111, 054906 (2025). DOI:

10.1103/PhysRevC.111.054906.

CERN. ALICE detects the conversion of lead into gold at the LHC. 8 May 2025. https://home.cern/alice—detects—conversion—lead—gold—lhc/⁠

  1. Sherr, K. T. Bainbridge, H. H. Anderson. Transmutation of Mercury by Fast Neutrons. Physical Review, 60, 473 (1941). DOI: 10.1103/PhysRev.60.473.

The Reported Transmutation of Mercury into Gold. Nature, 114, 197–198 (1924).

DOI: 10.1038/114197a0.

The Present Position of the Transmutation Controversy. Nature, 117, 758–760 (1926).

DOI: 10.1038/117758a0.

NASA Science. Where Does Gold Come From? NASA Data Has Clues. 29 April 2025. https://science.nasa.gov/universe/stars/neutron—stars/magnetars/where—doesgold—come—from—nasa—data—has—clues/⁠  

World Gold Council. Gold Demand Trends: Q4 and Full Year 2025. Supply. 29 January 2026. https://www.gold.org/goldhub/research/gold—demand—trends/golddemand—trends—full—year—2025/supply⁠ 

World Gold Council. You asked, we answered: Are we running out of gold? March 2026. https://www.gold.org/goldhub/gold—focus/2026/03/you—asked—we—answered—arewe—running—out—gold⁠     

World Gold Council. How Much Gold Has Been Mined? 2026 жылдың екінші тоқсанының соңындағы жер үстіндегі əлемдік алтын қоры туралы деректер.

https://www.gold.org/goldhub/data/how—much—gold⁠

National Center for Biotechnology Information, PubChem. Gold (Au), Element 79.

Алтынның, соның ішінде алтын-203 изотопының сипаттамалары.

https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/element/79⁠       

 

MACKGOLD | OBSIDIAN CIRCLE

Стратегиялық геосаясат жəнетабиғиресурстарбөлімі

2026 жылғы 15 қараша