Nashr sanasi: 2025 yil 31 dekabr
Nashr etilgan
MACKGOLD | OBSIDIAN CIRCLE
Strategik geopolitika va tabiiy resurslar bo‘limi
mackgold.com
Kirish: oltin — chuqur jarayonlarning signali
Oltin an’anaviy ravishda Yer qobig‘idagi geologik jarayonlar mahsuli sifatida qaraladi — tektonika, issiqlik va flyuidlar ta’sirida qobiqning yuqori qatlamlarida moddaning qayta taqsimlanishi natijasi. Biroq so‘nggi tadqiqotlar ushbu metallning Yer ichki qatlamlarida kechadigan jarayonlar bilan bog‘liq bo‘lgan, mantiyaga xos yanada chuqur kelib chiqishini ko‘rsatmoqda.
2025 yil oxirida Glazgo universiteti professori Finn Styuart rahbarligidagi tadqiqotchilar guruhi Britaniya orollaridagi oltin konlarining genezisini tushunishga tubdan yangi hissa qo‘shadigan natijalarni taqdim etdi. Minerallarda yuzlab million yillar davomida saqlanib qolgan gazlarni yuqori aniqlikdagi massa-spektrometrik tahlil qilish orqali olimlar Kaledoniya orogen belbog‘idagi oltin Yer mantiyasining chuqur jarayonlari bilan bog‘liq ekanini ko‘rsatdilar.
Kaledoniya belbog‘i: materiklar to‘qnashuvi geologiyasi
Kaledoniya tog‘ belbog‘i taxminan 490–390 million yil avval Lavrentiya, Baltika va Avaloniya materik plitalarining to‘qnashuvi natijasida shakllangan. Uzunligi qariyb 1800 kilometr bo‘lgan ushbu tektonik zona Shimoliy Amerikadagi Appalachi tog‘laridan Shotlandiya va Irlandiya orqali Shimoliy Norvegiyagacha cho‘zilgan.
O‘nlab yillar davomida geologlar bunday orogen belbog‘lardagi yirik oltin tizimlarining tabiati haqida bahs yuritib kelishgan. Bir gipoteza ularning shakllanishini qobiq jinslarining erishi bilan bog‘lasa, boshqasi tektonik hodisalar paytida Yer qobig‘ining deformatsiyasi va qizishi natijasida ajralib chiqadigan issiq flyuidlar aylanishi bilan izohlagan.
Yangi tadqiqot izohning boshqacha, yanada fundamental darajasini taklif etib, e’tiborni yuzaki mexanizmlardan modda va energiyaning chuqur manbalariga qaratadi.
Geliy — chuqur kelib chiqish markeri
Tadqiqot guruhi Kaledoniya belbog‘idagi konlardan olingan oltin tutuvchi sulfid minerallarni Shotlandiya Universitetlari Atrof-muhit Tadqiqotlari Markazi (SUERC) massa-spektrometrlari yordamida tahlil qildi. Tahlilning asosiy ob’ekti minerallar hosil bo‘lgan paytda ularning ichida tutib qolingan geliy izlari bo‘ldi.
Natijalar shuni ko‘rsatdiki, barcha o‘rganilgan namunalarda — konning yoshi va ko‘lamidan qat’i nazar — geliyning izotop tarkibi mantiyaviy manbaga mos keladi. Bu geliy va u bilan birga oltin tashuvchi flyuidlarning aylanishi uchun zarur bo‘lgan issiqlik energiyasi Yerning chuqur qatlamlaridan kelib chiqqanini anglatadi.
Shu tariqa, oltin Yer qobig‘ida shunchaki qayta taqsimlanmagan, balki to‘qnashayotgan tektonik plitalar ostidagi mantiyaning erishi bilan boshlangan geokimyoviy siklga jalb etilgan.
Kon hajmi va manbaning chuqurligi
Tadqiqotchilar chuqur kelib chiqishga ega geliyning ulushi, mineralizatsiyalovchi flyuidlar harorati va oltin tizimlarining ko‘lami o‘rtasida bog‘liqlikni aniqladilar. Mantiyaviy geliyning hissasi qanchalik yuqori bo‘lsa, kon shunchalik yirik va energetik jihatdan qudratli bo‘ladi.
Bu kuzatuv bevosita amaliy ahamiyatga ega. Tadqiqotning yetakchi muallifi, Western Gold Exploration kompaniyasining qidiruv geologi doktor Kalum Layell ta’kidlaganidek, geliy izotoplari yirik mineralizatsiyalangan tizimlarni aniqlash uchun universal geokimyoviy indikator bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Shunday qilib, geliy oddiy inert gaz sifatida emas, balki chuqur jarayonlar haqidagi axborot tashuvchisi sifatida namoyon bo‘lib, qidiruvning dastlabki bosqichlaridayoq konlar salohiyatini baholash imkonini beradi.
Global geologiya va resurslar strategiyasi uchun ahamiyati
Kaledoniya belbog‘i oltinining mantiyaviy-chuqur kelib chiqishi haqidagi xulosa kengroq kontekstga ega. U sivilizatsiya uchun muhim bo‘lgan metallar faqat Yer qobig‘ining yuzaki jarayonlari bilan emas, balki chuqur issiqlik va geokimyoviy oqimlar bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.
Strategik geologiya uchun bu e’tiborning oqibatlarni tasvirlashdan manbalarni tushunishga ko‘chishini anglatadi. An’anaviy yuzaki resurslar kamayib borayotgan sharoitda chuqur geokimyoviy signallar yangi yo‘naltiruvchi vositaga aylanishi mumkin.
Professor Finn Styuart barcha o‘rganilgan konlarda mantiyaviy geliyning mavjudligi ushbu turdagi oltin tizimlarining shakllanishida mantiya erishining hal qiluvchi rol o‘ynaganiga bevosita dalil ekanini ta’kidladi. Shu bilan birga, bu mexanizm boshqa texnologik jihatdan muhim metallar uchun ham qo‘llaniladimi degan savol ochiq qolmoqda.
Xulosa: oltin — chuqurlik mahsuli
Oltin an’anaviy ravishda yuzaki metall sifatida qabul qilinadi — qazib olinadi, qayta ishlanadi va texnologiyalarda qo‘llaniladi. Biroq Kaledoniya belbog‘i bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqot natijalari uning haqiqiy kelib chiqishi sayyora dinamikasining chuqur jarayonlari bilan bog‘liq ekanini ko‘rsatadi.
Bu kashfiyot nafaqat uzoq yillik ilmiy bahsni hal qiladi, balki resurslar falsafasini ham kengaytiradi. Oltin o‘z rolini nafaqat iqtisodiy aktiv sifatida, balki Yerning fundamental jarayonlarining moddiy izi sifatida yana bir bor tasdiqlaydi.
Shu ma’noda, oltinning chuqur kelib chiqishini o‘rganish barqarorlik, manbalar va chegaralar masalalari yana global e’tibor markaziga qaytgan yilning ramziy yakuniga aylanadi.
Mualliflar
MACKGOLD | OBSIDIAN CIRCLE
Strategik geopolitika va tabiiy resurslar bo‘limi